
Trong vườn cà phê xen sầu riêng, tổ ong dú nên đặt dưới tán sầu riêng ở mé lô, cửa tổ quay ra khoảng trống giữa hai hàng cà phê, xa lối máy phun và vòng béc tưới. Chỗ đó vừa mát, vừa gần hoa của cả hai cây, lại dễ che tổ khi cần phun thuốc.
Trước khi kê kệ, hãy cầm cuốn sổ đi một vòng quanh vườn vào buổi sáng, rồi đi lại lúc trưa. Mục đích là vẽ ra một tấm bản đồ đơn giản của vườn, ghi những thứ sau:
Chỉ mười lăm phút đi bộ, nhưng tấm bản đồ này giúp loại ngay phần lớn chỗ không hợp, còn lại vài góc ứng viên để chọn.
| Vùng | Ưu điểm | Nhược điểm | Có nên đặt tổ |
|---|---|---|---|
| Giữa lô, dưới tán sầu riêng | Mát, gần hoa cả hai cây | Nằm trên đường phun, đường tưới; khó che tổ khi phun | Hạn chế |
| Mé lô, dưới tán sầu riêng hoặc cây che bóng | Mát, yên tĩnh, dễ đóng và che tổ | Xa hoa ở đầu kia của lô | Nên chọn |
| Ngoài bờ vườn, chỗ trống | Thoáng, dễ đi lại | Nắng gắt, gần vườn bên cạnh | Chỉ khi có mái che tốt |
Nhiều vườn rộng có thể đặt tổ ở hai hoặc ba điểm mé lô khác nhau, để ong phủ được nhiều phần vườn hơn mà vẫn giữ tổ ngoài đường phun.
Kệ cao ngang thắt lưng, bốn chân đặt trong chén nước có giọt dầu hoặc quấn băng mỡ. Vườn sầu riêng tưới nhiều, gốc ẩm, kiến và mối dễ leo lên. Nền đặt kệ hơi cao hơn mặt vườn để mưa lớn không ngập chân kệ.
Đến mùa trái, cành sầu riêng nặng trĩu, trái rụng có thể rơi trúng tổ. Đặt tổ dưới tán nhưng lệch khỏi tầm cành mang trái chính, hoặc làm mái che cứng phía trên.
Quay cửa tổ ra phía hàng cà phê, chỗ có khoảng bay thoáng trước mặt, ưu tiên hướng đón nắng sớm. Ong dú ra bay sớm khi có ánh nắng đầu ngày, đúng lúc hoa cà phê thơm và mở nhất.
Xem thêm cách đo khoảng cách tới luống, hướng cửa tổ trong chuyên mục Đặt tổ để thụ phấn.
Vườn trồng thuần một cây thường có mùa hoa dồn vào một lúc, hết hoa là ong đói. Vườn xen thì khác. Cà phê ra hoa theo đợt tưới mùa khô, sầu riêng ra hoa theo cách xử lý của từng vườn, thường lệch thời điểm với cà phê. Thêm vào đó là cây che bóng, cây bơ, cây ăn trái lẻ, hoa dại ven bờ. Mỗi thứ góp một quãng, ong có thể có nguồn ăn gần như liên tục.
Để tận dụng thế mạnh này, có vài việc nhỏ nên làm:
Điều này cần nói thẳng để chủ vườn khỏi kỳ vọng sai. Hoa sầu riêng thường mở vào chiều tối và nhận phấn chủ yếu ban đêm, với các loài bay đêm như dơi, bướm đêm. Ong dú là loài làm việc ban ngày. Ong có thể ghé hoa sầu riêng lúc sáng sớm khi hoa còn chưa tàn hẳn, lấy phấn còn sót, và có thể góp chút ít vào việc thụ phấn — nhưng không thay được thụ phấn tay hay các loài bay đêm. Nhiều vườn sầu riêng vẫn cần thụ phấn tay vào những đêm hoa rộ.
Vai trò rõ hơn của ong dú trong vườn xen thường nằm ở cà phê vối và các cây trái khác có hoa nở ban ngày. Muốn biết ong có giúp sầu riêng trong vườn mình không, cách duy nhất là đối chứng: đánh dấu chùm hoa ở cây gần tổ và cây xa tổ, đếm trái giữ lại sau đợt rụng sinh lý.
Vườn xen có hai lịch phun chồng lên nhau: lịch cho cà phê và lịch cho sầu riêng. Cách làm gọn nhất là ghép hai lịch vào một tờ, đánh dấu những ngày có phun gần chỗ đặt tổ.
Vườn xen nhiều tầng tán, nhiều hoa, hợp với tổ ong dú mạnh, ong ra vào đều. Nên bắt đầu với một vài điểm đặt tổ ở mé lô, theo dõi một mùa rồi mới thêm. Có thể chọn tổ ong dú giống của trại Ong Quý, báo trại sơ đồ vườn, diện tích từng loại cây và tháng ra hoa dự kiến để được góp ý chỗ đặt và số tổ. Ghi ngày đặt tổ, ngày phun, ngày hoa rộ của cả hai cây vào sổ tổ trên app Ong Dú để năm sau dễ canh hơn.
Nên đặt dưới tán sầu riêng hoặc cây che bóng ở mé lô, cửa tổ hướng ra khoảng trống giữa hàng cà phê. Tránh lối đi phun thuốc và vòng nước tưới. Chỗ này mát, yên tĩnh và dễ che tổ khi phun.
Hoa sầu riêng nở về đêm, còn ong dú làm việc ban ngày, nên phần giúp có thể chỉ ở mức nhỏ. Nhiều vườn vẫn cần thụ phấn tay. Hãy đối chứng cây gần tổ và xa tổ để tự đánh giá.
Thường dễ hơn vườn trồng thuần, vì cà phê, sầu riêng, cây che bóng và hoa dại ra hoa lệch nhau. Nên giữ dải cỏ hoa ven bờ và trồng thêm vài khóm hoa gần tổ. Ghi lịch hoa của vườn để biết quãng nào thiếu.
Có rủi ro trái rụng trúng tổ vào mùa trái, cộng thêm ẩm và kiến ở gốc. Đặt lệch khỏi cành mang trái chính, làm mái che cứng, kệ cao có chống kiến. Không đặt sát gốc đang tưới.
Gộp hai lịch phun vào một tờ, đánh dấu ngày phun gần tổ. Những ngày đó đóng và che tổ từ tối hôm trước, phun vào chiều muộn. Đọc cảnh báo về ong trên nhãn và hỏi khuyến nông về nhóm thuốc phù hợp.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.