
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt như cà phê hay sầu riêng. Hoa tiêu chủ yếu tự thụ phấn trên gié, nhờ gió, nhờ hạt mưa và nước đọng lăn dọc gié; ong và côn trùng nhỏ chỉ đóng vai phụ. Nếu mua tổ ong với hy vọng chữa được tiêu rụng gié hay gié thưa hạt, rất dễ thất vọng.
Ai trồng tiêu cũng từng đứng dưới nọc tiêu đầu mùa mưa, nhìn những gié hoa nhỏ xíu màu xanh nhạt buông thõng. Không có cánh hoa trắng, không có mùi thơm nồng như hoa cà phê. Mỗi gié là một chuỗi hoa li ti, nở dần từ gốc gié xuống ngọn trong nhiều ngày.
Những đặc điểm đó nói lên khá nhiều. Cây cần côn trùng thường có hoa to, màu sáng, thơm, nhiều mật để mời gọi. Hoa tiêu thì ngược lại: nhỏ, kín, ít hấp dẫn côn trùng. Phần lớn hoa tiêu trồng ở ta có cả nhị và nhụy trong cùng hoa, phấn rơi xuống nhụy ngay trên gié. Mưa đầu mùa và hơi nước đọng trên gié giúp phấn lan đều. Đây là lý do nhiều nhà vườn lâu năm vẫn nói «tiêu ăn nước», vì gié trổ đúng mùa mưa và cần ẩm để đậu hạt.
Khi thấy gié dài mà hạt lốm đốm, nhiều người nghĩ ngay tới chuyện thiếu thụ phấn và tìm tới ong. Trước khi làm vậy, nên rà qua những nguyên nhân hay gặp hơn:
Những thứ này cán bộ khuyến nông hay kỹ thuật viên của các trạm giống có thể giúp xem tận vườn. Giải quyết được chúng thường quan trọng hơn nhiều so với việc đặt thêm vài tổ ong.
Nói tiêu không cần ong không có nghĩa ong vô ích trong vườn tiêu. Ong dú bay nhiều trong vườn ẩm, có thể ghé gié tiêu lấy chút phấn, đi lại giữa các gié. Ở mức nào đó, điều này có thể góp thêm phần nhỏ vào chuyện phấn lan đều. Nhưng không nên coi đó là lý do chính để mua tổ.
| Kiểu vườn | Có nên đặt tổ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiêu thuần, trụ sống, ít cây xen | Không cần vì mục đích thụ phấn | Ưu tiên xử lý dinh dưỡng, nước, sâu bệnh |
| Tiêu xen cà phê | Có thể thử | Tổ phục vụ mùa hoa cà phê là chính |
| Tiêu xen sầu riêng, bơ, cây trái | Có thể thử | Canh lịch hoa của cây xen |
| Vườn phun thuốc dày đặc quanh năm | Nên cân nhắc kỹ | Phải đổi cách phun trước, nếu không ong khó trụ |
Vườn tiêu có những đặc thù riêng mà người đặt tổ cần biết.
Vườn tiêu tưới nhiều và mùa mưa ẩm. Kê tổ trên kệ có mái che, cao khỏi mặt đất, chân kệ chống kiến. Không đặt tổ sát gốc nọc tiêu vì vùng gốc hay ẩm và là chỗ người ra vào bón phân, làm cỏ.
Vườn tiêu thường phải xử lý rệp sáp, bệnh rễ, bệnh trên lá. Tổ nên đặt ở mé vườn, chỗ ít phải phun, cửa tổ hướng ra khoảng trống chứ không quay vào hàng tiêu dày. Khi phun, đọc phần cảnh báo về ong trên nhãn thuốc và hỏi cán bộ khuyến nông chọn nhóm thuốc ít hại ong hơn nếu có thể. Che tổ, đóng cửa tổ trước khi phun nếu khu phun gần tổ.
Vì hoa tiêu không phải nguồn ăn chính, ong cần cây có hoa khác quanh vườn. Cây xen ra hoa, dải cỏ hoa dại ven bờ, vài bụi hoa dễ trồng giúp ong không đói giữa các vụ. Xem thêm cách bố trí trong chuyên mục Đặt tổ để thụ phấn.
Người bán tổ tử tế sẽ không bảo rằng ong làm tiêu sai hạt. Nếu vườn chỉ có tiêu, tiền mua tổ nên để dành cho việc chăm rễ, chăm nọc trước. Nếu vườn là tiêu xen cà phê, xen cây trái, thì một vài tổ ong dú đặt đúng chỗ có thể là khoản thử đáng làm, miễn có đối chứng: đánh dấu vài cây cà phê hay cây trái gần tổ và xa tổ, đếm trái non sau hoa, ghi lại qua mùa.
Trường hợp muốn thử, có thể xem tổ ong dú giống tại cửa hàng của trại Ong Quý và mô tả rõ vườn mình: tiêu xen gì, mùa hoa cây xen vào tháng nào, có phun thuốc định kỳ không. Trại sẽ tư vấn có nên đặt hay không, và nên đặt mấy tổ ở đâu.
Đọc thêm về cà phê và điều — hai cây hay trồng chung với tiêu — trong chuyên mục Cà phê, tiêu, điều.
Hoa tiêu phần lớn tự thụ phấn trên gié, với sự trợ giúp của gió, hạt mưa và hơi nước đọng lăn dọc gié. Côn trùng nhỏ có ghé nhưng chỉ là vai phụ. Vì vậy thời tiết ẩm đầu mùa mưa rất quan trọng với tiêu.
Khó kỳ vọng nhiều. Gié thưa hạt thường do thời tiết, dinh dưỡng, sâu bệnh và sức nọc. Ong có thể góp phần nhỏ, nhưng không thay được việc chăm cây.
Có thể thử, vì cà phê vối có thể hưởng lợi từ côn trùng thụ phấn. Đặt tổ trước mùa hoa cà phê, chọn chỗ khô ráo, xa khu phun thuốc. Để vài hàng đối chứng để tự đánh giá.
Ong có thể ghé lấy chút phấn, nhưng hoa tiêu ít mật và không phải nguồn ăn chính. Muốn giữ tổ khoẻ cần có cây xen ra hoa và hoa nền quanh vườn. Nếu vườn chỉ có tiêu, ong dễ thiếu ăn.
Đặt tổ ở mé vườn xa khu phun, đóng và che tổ trước khi phun gần đó. Đọc phần cảnh báo về ong trên nhãn thuốc và hỏi cán bộ khuyến nông về nhóm thuốc ít hại ong. Mở cửa tổ lại khi thuốc đã khô.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Nên đặt tổ ong dú dưới tán sầu riêng ở mé lô, cửa tổ hướng ra khoảng trống giữa hàng cà phê, xa lối phun và vòi tưới. Cách chọn chỗ và giữ hoa quanh n
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.