
Hoa cà phê nở «bông chanh» (cánh xanh, không bung trắng) hay thâm thui sau mưa là chuyện của nước, nắng và sức cây, không phải do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp ở những bông đã nở trắng và có phấn; bông không nở thì không côn trùng nào thụ được. Vì vậy phải sửa đợt tưới và sức cây trước, rồi mới tính chuyện đặt tổ.
Sáng hôm sau đợt tưới, ra lô đi chậm một vòng, vạch vài chùm hoa ngang tầm mắt. Người có nghề thường chia ra ba kiểu bông, mỗi kiểu một lời giải khác nhau.
Nụ phình lên nhưng cánh vẫn xanh nhạt, không tách ra thành hình sao trắng. Có khi nụ dài ra, ngả vàng rồi rụng. Bông kiểu này không mở được bao phấn, nhuỵ không lộ ra, nên dù cả đàn ong bay ngang qua cũng không có chỗ đậu. Phần lớn bông chanh đến từ việc tưới quá ít nước ở lần đầu, cây chỉ đủ sức làm nụ phình chứ không đủ sức bung.
Cánh đã trắng nhưng chỉ sau một ngày thì thâm nâu, nhũn, dính vào nhau. Mưa nhỏ lúc hoa đang nở, sương đêm dày, nắng gắt ngay sau mưa hoặc nấm bệnh trên chùm hoa đều có thể gây cảnh này. Hoa thui sớm thì thời gian ong có thể làm việc trên bông bị rút ngắn còn rất ít.
Cánh trắng, xoè đều, có mùi thơm rõ vào buổi sáng, bao phấn vàng nhạt. Đây mới là lúc côn trùng thụ phấn, trong đó có ong dú, phát huy tác dụng. Nếu phần lớn vườn là hoa đẹp mà đậu trái vẫn lưa thưa thì mới đáng tính tới chuyện thiếu người làm việc trên hoa.
Cà phê vối cần một quãng khô để mầm hoa phân hoá, rồi một lượng nước đủ lớn để kích hoa nở đồng loạt. Hai lỗi hay gặp nhất là tưới khi mầm chưa đủ «chín», và tưới lần đầu quá nhẹ tay.
Mốc tưới và lượng nước cụ thể tuỳ đất, tuổi cây, tuỳ từng vùng và từng năm, nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông địa phương hoặc nhà vườn lâu năm cùng khu. Điều đáng nhớ là đợt tưới đầu quyết định chất lượng bông, còn ong chỉ đến sau.
Có những thứ không chống được, như mưa trái mùa đúng hôm hoa nở. Nhưng vẫn có việc làm được để đợt hoa sau bớt thui:
Cà phê vối thường cần phấn từ cây khác để đậu trái tốt, nên côn trùng thụ phấn có thể có ích khi hoa nở cùng lúc trên diện rộng. Ong dú thân nhỏ, bay quanh tổ trong bán kính không lớn, ghé đi ghé lại nhiều bông trong buổi sáng — đúng lúc hoa cà phê thơm nhất. Tuy vậy, cần nói thật:
| Kiểu hoa | Nguyên nhân hay gặp | Việc nên làm trước | Ong dú có ích? |
|---|---|---|---|
| Bông chanh | Tưới thiếu, tưới sớm, cây kiệt | Chỉnh lượng nước, bón phục hồi | Gần như không |
| Hoa thui đen | Mưa nhỏ, sương, nắng gắt, nấm | Tỉa thoáng, canh thời tiết | Rất ít |
| Hoa nở đẹp, đậu thưa | Có thể thiếu phấn chéo, thiếu côn trùng | Kiểm tra côn trùng trên hoa | Có thể có ích, nên đối chứng |
Đây là phần nhiều nhà vườn bỏ qua. Chọn một buổi sáng nắng nhẹ, khoảng giữa buổi khi hoa thơm nhất, đứng yên trước vài cây chừng năm phút và đếm xem có bao nhiêu lượt côn trùng ghé hoa. Làm ở vài lô khác nhau. Nếu hoa đẹp mà vắng côn trùng, vườn lại xa rừng, xa bờ bụi, thì việc thêm tổ có cơ sở hơn.
Sau đó đánh dấu vài cành ở hàng gần tổ và vài cành ở hàng xa, đếm số hoa lúc nở và số trái non sau vài tuần. Ghi lại vào sổ vườn hoặc ứng dụng Ong Dú App để năm sau so tiếp. Một mùa chưa nói được nhiều, hai ba mùa mới thấy xu hướng.
Nếu sau khi chỉnh nước và sức cây mà vườn ra hoa đẹp đều, nhưng đậu trái vẫn không như kỳ vọng và quan sát thấy côn trùng trên hoa thưa, thì nên thử. Bắt đầu với một lô nhỏ, đặt tổ trước đợt tưới đủ lâu để ong quen đường. Những tổ ong dú giống tại trang tổ ong dú giống của trại Ong Quý được chọn tổ đã ổn định, có thể hỏi trại về thời điểm giao cho khớp lịch tưới vườn mình. Muốn đọc thêm về mốc đặt tổ, xem chuyên mục Cà phê, tiêu, điều.
Lời khuyên thật lòng: đừng mua tổ để «chữa» bông chanh. Sửa nước tưới năm nay, theo dõi côn trùng trên hoa, và nếu thấy thiếu thì mùa sau đặt tổ kèm đối chứng.
Không. Bông chanh là hoa không bung được cánh, thường do tưới thiếu nước, tưới sớm hoặc cây kiệt sức. Hoa không mở thì không côn trùng nào thụ phấn được, nên phải xử lý nước và dinh dưỡng trước.
Hoa đã thui thì không cứu được. Ong dú chỉ làm việc trên hoa còn tươi, có phấn. Việc nên làm là tỉa thoáng tán, canh thời tiết cho đợt tưới sau và nhờ người có chuyên môn xem có nấm không.
Nên đặt đủ sớm để tổ ra bay ổn định trước ngày hoa nở, vì hoa cà phê chỉ tươi vài ngày. Khoảng thời gian cụ thể tuỳ tổ và thời tiết, nên hỏi trại khi đặt hàng và tính ngược từ lịch tưới.
Có thể không cần nhiều, vì côn trùng tự nhiên đã có sẵn. Hãy đếm lượt côn trùng ghé hoa vào buổi sáng ở vài lô; nếu đông thì chưa vội, nếu vắng thì thử một lô nhỏ có tổ và một lô đối chứng.
Đánh dấu cành ở hàng gần tổ và hàng xa tổ, đếm hoa lúc nở và trái non sau vài tuần, ghi vào sổ. So qua vài mùa mới đủ tin, vì thời tiết mỗi năm làm kết quả lệch đi nhiều.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Nên đặt tổ ong dú dưới tán sầu riêng ở mé lô, cửa tổ hướng ra khoảng trống giữa hàng cà phê, xa lối phun và vòi tưới. Cách chọn chỗ và giữ hoa quanh n
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.