
Điều ra hoa nhiều mà đậu trái ít thường do vài nguyên nhân chồng lên nhau: chùm hoa phần lớn là hoa đực, hoa lưỡng tính ít và không đều, bọ xít muỗi chích chùm bông, thán thư, mưa hay sương mù lúc trổ, và thiếu côn trùng mang phấn. Ong dú chỉ chạm vào nguyên nhân cuối cùng, nên đặt tổ có thể giúp phần nào, với điều kiện giữ được ong qua mùa phun bọ xít muỗi.
Mùa khô ở Bình Phước, Đồng Nai, Bình Dương cũ, vườn điều trổ những chùm bông đỏ hồng phủ kín đầu cành. Mùi hoa thoang thoảng, côn trùng nhỏ lượn quanh. Nhiều chủ vườn nhìn cảnh đó mà mừng thầm, rồi tới lúc trái non lại thấy chùm này lèo tèo vài trái, chùm kia khô đen. Câu hỏi «hoa nhiều vậy mà sao trái ít» là câu ai trồng điều cũng từng hỏi.
Để trả lời cho đúng, cần nhìn chùm hoa điều gần hơn và kiểm từng khả năng một, thay vì đổ hết cho một nguyên nhân.
Một chùm hoa điều có rất nhiều bông, nhưng phần lớn là hoa đực, chỉ có nhị mà không thể thành trái. Hoa lưỡng tính, có bầu nhụy ở giữa, mới đậu thành hạt điều. Tỷ lệ này khác nhau theo giống, theo tuổi cây, theo thời tiết từng năm. Thử bẻ vài chùm, soi kỹ từng bông: hoa có bầu nhỏ tròn ở giữa là hoa lưỡng tính. Nếu loại hoa này quá thưa, việc đậu trái thấp có phần do chính cây.
Bọ xít muỗi chích vào đọt non và cuống chùm bông, để lại vết thâm đen, rồi cả chùm khô héo. Thán thư làm hoa và trái non thâm đen, rụng nhất là khi trời có sương mù, mưa trái mùa. Nếu thấy nhiều chùm khô từ cuống, đây gần như chắc chắn là nguyên nhân chính, và lo ong lúc này là lo chưa đúng chỗ.
Mưa trái mùa, sương mù dày, gió nóng khô kéo dài đều có thể làm hạt phấn hỏng, nhụy khó nhận phấn, hoa rụng. Ghi lại thời tiết trong mấy tuần trổ bông giúp giải thích vì sao năm này khác năm kia.
Hoa lưỡng tính cần phấn từ hoa đực, và côn trùng là bên mang phấn chính. Vào buổi sáng nắng ráo, đứng quan sát vài chùm hoa trong ít phút: có ong, ruồi, kiến, các loài côn trùng nhỏ ghé nhiều không? Nếu vườn gần như vắng côn trùng, nhất là vườn phun thuốc dày, thì thiếu thụ phấn có thể là một phần vấn đề.
| Dấu hiệu nhìn thấy | Nguyên nhân có thể | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Chùm khô đen từ cuống, đọt non có vết chích | Bọ xít muỗi | Hỏi khuyến nông cách quản lý, chọn thời điểm phun |
| Hoa, trái non thâm đen sau sương mù hoặc mưa | Thán thư | Vệ sinh tán, phòng bệnh theo hướng dẫn |
| Chùm còn tươi nhưng rất ít hoa lưỡng tính | Đặc điểm giống, sức cây | Xem lại giống, dinh dưỡng, tỉa cành |
| Chùm tươi, có hoa lưỡng tính, ít côn trùng ghé | Thiếu thụ phấn | Giữ hoa nền, giảm thuốc lúc trổ, cân nhắc đặt tổ ong |
Chỉ khi hàng cuối cùng trong bảng đúng với vườn mình, ong dú mới có chỗ đứng rõ ràng. Ong dú nhỏ, thích ghé những bông hoa nhỏ, bay vòng quanh tổ trong phạm vi gần. Đặt tổ trong lô điều, ong có thể đi từ hoa đực sang hoa lưỡng tính trong cùng chùm và giữa các chùm, góp thêm vào việc mang phấn.
Mức giúp được bao nhiêu thì không ai nói chắc. Có vườn thấy khác biệt, có vườn không thấy gì rõ ràng. Lý do là chuyện đậu trái điều phụ thuộc rất nhiều yếu tố khác như đã kể ở trên. Vì vậy, nếu đặt tổ, nên coi đó là một phép thử có đo đạc, không phải một liều thuốc.
Một điểm cộng nữa: ong dú không có ngòi đốt, người đi tỉa cành, nhặt hạt dưới gốc điều không lo bị đốt như khi đặt thùng ong mật trong vườn.
Đây là phần khó nhất của việc đặt ong trong vườn điều. Mùa trổ bông trùng đúng mùa bọ xít muỗi, và nhiều nhà phải phun vài lần. Nếu không tính trước, tổ ong có thể suy yếu chỉ sau một hai lần phun.
Các bài chi tiết về giờ phun, đóng tổ, đọc nhãn có trong chuyên mục Thuốc phun và ong.
Hãy bắt đầu nhỏ: một lô vài hàng cây, vài tổ ong, một lô tương tự xa tổ làm đối chứng. Đánh dấu chùm hoa, đếm hạt non, ghi lại lịch phun và thời tiết. Sau một mùa sẽ biết vườn mình có hợp hay không, rồi mới tính chuyện mở rộng.
Tổ dùng cho vườn điều nên là tổ mạnh, ong ra vào đều, đủ sức chịu nắng nóng mùa khô. Có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý. Trại ở Trảng Bàng, Tây Ninh, gần vùng điều Đông Nam Bộ, có thể hỏi trước về cách đóng tổ khi phun và lịch giao trước mùa trổ bông.
Phần lớn hoa trên chùm điều là hoa đực, chỉ hoa lưỡng tính mới thành trái. Thêm vào đó là bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết xấu lúc trổ bông và thiếu côn trùng mang phấn. Nên kiểm từng nguyên nhân trước khi kết luận.
Có thể giúp khi vườn thiếu côn trùng mang phấn và chùm hoa còn khoẻ. Nếu chùm bông bị bọ xít muỗi chích khô thì ong không cứu được. Nên đặt tổ kèm hàng đối chứng để tự đánh giá.
Một số nhóm thuốc độc với ong, phun lúc ong đang bay có thể làm tổ suy yếu. Đọc cảnh báo trên nhãn, phun chiều muộn, đóng và che tổ khi phun gần. Hỏi cán bộ khuyến nông chọn nhóm thuốc phù hợp mùa hoa.
Soi kỹ từng bông: hoa lưỡng tính có bầu nhụy nhỏ tròn ở giữa và một nhị dài hơn hẳn. Hoa đực không có bầu nhụy. Đếm thử vài chùm giúp biết cây có nhiều hoa thành trái hay không.
Nên đặt trước khi chùm bông nở rộ, để ong có thời gian làm quen vườn. Giữ tổ qua hết mùa trổ bông, kèm kế hoạch che tổ mỗi lần phun. Hết mùa thì quyết giữ tổ hay chuyển đi tuỳ nguồn hoa còn lại.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Nên đặt tổ ong dú dưới tán sầu riêng ở mé lô, cửa tổ hướng ra khoảng trống giữa hàng cà phê, xa lối phun và vòi tưới. Cách chọn chỗ và giữ hoa quanh n
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.