
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ hoa của cây che bóng, cây trồng xen, cỏ dại có hoa ven bờ lô và nhựa cây để làm tổ. Vườn chỉ trơ cà phê, cỏ phát sạch thì tổ dễ đói, yếu dần hoặc bỏ đi. Giữ được tổ qua mùa vắng hoa chủ yếu là chuyện để lại và trồng thêm vài nguồn hoa nối tiếp.
Người trồng nhìn năm theo mùa tưới, mùa bón, mùa hái. Tổ ong nhìn năm theo chuyện có hoa hay không. Một vườn cà phê vối điển hình có mấy quãng như sau, tuỳ vùng và giống có thể lệch đi:
Như vậy tổ ong dú đặt trong vườn cà phê thật ra phải sống phần lớn thời gian nhờ những thứ không phải cà phê. Đây là lý do nhiều tổ đặt vào vườn mùa hoa thì hăng hái, vài tháng sau thì teo dần.
Vườn Tây Nguyên hay xen sầu riêng, bơ, muồng, keo dậu hoặc trồng trụ tiêu. Mỗi loại ra hoa vào một quãng khác nhau trong năm, thành chuỗi thức ăn nối tiếp cho ong. Khi tỉa cây che bóng, có thể giữ lại vài cây ra hoa vào mùa vắng thay vì tỉa đồng loạt.
Cỏ hoa nhỏ, cây bụi mọc tự nhiên ven bờ là nơi ong dú ghé thường xuyên. Không cần để vườn um tùm, chỉ cần chừa một dải bờ không phát trắng, cắt luân phiên từng đoạn thay vì phát hết cùng ngày.
Ong dú dùng nhựa cây trộn sáp để xây tổ và bịt khe. Vườn có vài cây tiết nhựa quanh khu đặt tổ giúp ong ít phải bay xa.
Nếu vườn trơ trọi, có thể trồng bổ sung một dải hoa gần khu đặt tổ. Chọn cây dễ sống trên đất đỏ bazan, chịu nắng, ít công chăm, ra hoa nhỏ nhiều đợt. Một vài nhóm hay được nhà vườn dùng:
| Nhóm cây | Chỗ trồng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cây họ đậu che phủ đất có hoa | Giữa hàng cà phê non, bờ lô | Vừa giữ ẩm đất vừa có hoa, cắt bớt khi lấn gốc |
| Cúc dại, sao nhái, hoa nhỏ quanh năm | Dải bờ gần tổ | Dễ mọc, ra hoa nhiều đợt |
| Cây ăn trái xen | Trong hàng, thay cây che bóng | Mỗi loại một mùa hoa khác nhau |
| Rau gia vị để ra hoa | Góc vườn gần nhà | Húng, é, ngò để ra hoa đều được ong ghé |
Nên hỏi người trồng cùng vùng loại nào hợp đất, đừng trồng cây lấn át hoặc thành cỏ dại khó trị. Mục đích là có hoa rải rác quanh năm chứ không phải biến vườn thành vườn hoa.
Ra xem cửa tổ vào giữa buổi sáng nắng ráo, chừng vài phút mỗi lần, làm đều đặn mỗi tuần:
Ghi các quan sát này vào sổ hoặc ứng dụng ghi lịch tổ để thấy xu hướng, đừng dựa vào một lần nhìn.
Khi tổ rõ ràng yếu do đói mà chưa có hoa, có thể cho ăn tạm bằng nước đường loãng đặt trong khay nông có que nổi cho ong bám, để sát cửa tổ hoặc bên trong theo hướng dẫn của trại. Vài điều cần nhớ:
Nhiều người nghĩ hết hoa cà phê thì phun gì cũng được. Thực ra ong vẫn đi kiếm ăn trên cỏ hoa, cây xen. Phun thuốc lên bờ cỏ đang có hoa, hay phun cỏ cháy cả dải bờ, là cắt luôn bếp ăn của tổ. Khi bắt buộc phải phun, chọn chiều muộn, tránh phun lên cây đang ra hoa gần tổ. Đọc thêm các bài khác trong chuyên mục Cà phê, tiêu, điều để canh lịch cho cả năm.
Nên chuẩn bị nguồn hoa nối tiếp trước, rồi mới đưa tổ vào. Một vườn đã có bờ hoa, có cây xen thì tổ mới về dễ bám trụ, qua mùa vắng không hao nhiều. Khi đã sẵn sàng, có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý và hỏi trại nên nhận tổ vào thời điểm nào trong năm để tổ có thời gian quen vườn trước đợt tưới hoa.
Ong dú kiếm hoa của cây che bóng, cây trồng xen, cỏ dại ven bờ và các loại rau để ra hoa. Vườn càng có nhiều nguồn hoa nối tiếp thì tổ càng ít đói giữa hai mùa.
Không nên phát trắng cùng lúc. Có thể chừa một dải bờ có hoa gần tổ và cắt luân phiên từng đoạn, vừa gọn vườn vừa giữ nguồn ăn cho ong.
Cho ít, đúng lúc và dọn sạch thì có thể giúp tổ qua quãng đói. Nhưng nước đường không thay được phấn hoa, và không nên cho trong mùa hoa để mật trong tổ không lẫn đường.
Lượt ong ra vào thưa dần dù trời đẹp, ít ong mang phấn về, thùng nhẹ đi, cửa tổ có kiến lảng vảng. Theo dõi đều mỗi tuần mới thấy rõ xu hướng.
Có thể đặt cho mùa hoa, nhưng nên trồng thêm dải hoa hoặc cây xen trước, hoặc tính sẵn chuyện gửi tổ đi nơi khác khi hết hoa. Hỏi trại để có phương án phù hợp.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Nên đặt tổ ong dú dưới tán sầu riêng ở mé lô, cửa tổ hướng ra khoảng trống giữa hàng cà phê, xa lối phun và vòi tưới. Cách chọn chỗ và giữ hoa quanh n
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.