
Ong dú hay về một loài hoa trong ngày vì một khi đã tìm được nguồn phấn, mật đang nở rộ gần tổ, ong thợ có xu hướng quay lại đúng loài hoa đó cho tiết kiệm sức, và các con khác trong đàn được dẫn tới cùng nguồn. Với nhà vườn, thói quen «trung thành» này có lợi: phấn được chuyền giữa các bông cùng loài, nên cây cần thụ phấn có thể nhận đúng phấn mình cần thay vì phấn lẫn của cỏ dại.
Thử hình dung một luống dưa leo đang ra hoa vàng, bờ ruộng bên cạnh có bụi cỏ hoa tím và mấy cây chuối. Đứng xem một lúc sẽ thấy điều thú vị: con ong dú vừa rời bông dưa này thường bay sang một bông dưa khác, ít khi nhảy qua hoa cỏ tím rồi quay lại. Lát sau, lại thấy một nhóm ong khác chuyên đi hoa tím, gần như không đụng tới dưa.
Người nuôi ong lâu năm gọi đây là ong «chung thuỷ hoa». Đó không phải chuyện con ong thích hay ghét, mà là cách kiếm ăn đỡ tốn sức nhất. Hiểu được cách nghĩ của con ong, chủ vườn sẽ biết vì sao có vụ ong bu kín cây trồng, có vụ ong bay đi đâu mất.
Mỗi loài hoa có hình dáng, độ sâu, chỗ giấu mật khác nhau. Con ong đã vào vài bông dưa thì «quen tay»: biết đậu chỗ nào, bò hướng nào là tới mật, cào chỗ nào là ra phấn. Nhảy sang loài hoa khác lại phải mò mẫm từ đầu. Vì vậy, trong cùng một buổi, ong thường ở lại với kiểu hoa mình đã quen.
Ong ưu tiên nguồn hoa vừa nhiều bông, vừa gần tổ, vừa đang tiết mật. Một luống hoa nở đồng loạt là món hời: bông này sát bông kia, không phải bay xa. Khi nguồn đó vơi đi, ong mới chuyển sang loài khác.
Ong thợ đi kiếm ăn về tổ mang theo mùi hoa và phấn. Những con khác trong tổ nhận ra mùi ấy và ra tìm cùng nguồn. Một số loài ong không ngòi còn để lại dấu mùi gần nguồn hoa cho bạn cùng tổ dễ tìm. Nhờ vậy, khi một loài hoa đang rộ, cả tổ thường dồn về đó trong vài giờ.
Hoa của phần lớn cây trồng chỉ đậu trái khi nhận đúng phấn cùng loài. Phấn của cỏ dại rơi lên nhuỵ dưa leo thì vô ích. Một con ong ghé lung tung nhiều loài sẽ rải phấn lẫn lộn, còn con ong bám một loài thì phấn nó mang theo đúng là thứ hoa kế tiếp cần.
Đó là lý do người ta đánh giá cao những loài ong có tính trung thành hoa khi dùng vào thụ phấn. Dù vậy, cần nói cho rõ: trung thành hoa giúp phấn đi đúng hướng, chứ không bảo đảm trái sẽ to hay nhiều. Kết quả còn tuỳ giống, nước, phân, thời tiết và cách chăm của từng vườn.
| Tình huống | Ong làm gì | Chủ vườn có thể làm gì |
|---|---|---|
| Bờ ruộng có bụi hoa dại đang rộ | Một phần ong bám hoa dại, bỏ bớt cây trồng | Phát bớt hoa dại sát luống trong mùa hoa chính |
| Đặt tổ khi cây đã nở được nhiều ngày | Ong đã quen nguồn khác quanh tổ cũ, cần thời gian chuyển | Đưa tổ vào ngay khi hoa cây trồng vừa bắt đầu nở |
| Cây trồng ít hoa, nở lác đác | Ong đi tìm loài hoa khác nhiều hơn | Chấp nhận ong làm việc ít hơn, tránh kỳ vọng quá cao |
| Vườn trồng xen nhiều loài cùng nở | Mỗi nhóm ong theo một loài, phân tán | Theo dõi xem cây cần thụ phấn có được ong ghé không |
Tình huống đầu tiên là chuyện hay gặp nhất. Một bụi cỏ hoa nhỏ nhưng mật ngọt, nở sát tổ, có thể kéo khá nhiều ong khỏi luống dưa. Không cần dọn sạch mọi loài hoa, vì hoa dại cũng nuôi ong lúc cây trồng chưa ra hoa. Chỉ nên phát bớt phần sát luống trong đúng mấy tuần cây trồng nở rộ.
Cách đơn giản nhất là nhìn màu cục phấn ở chân sau con ong đang về tổ. Mỗi loài hoa cho phấn một màu khá riêng: có loài vàng tươi, có loài cam, có loài gần trắng. Ngồi gần cửa tổ vài phút buổi sáng, nếu phần lớn cục phấn có màu giống phấn hoa cây trồng, đó là dấu hiệu tốt. Nếu toàn màu lạ, có thể ong đang đi một nguồn khác.
Nếu đang tính thử ong dú cho vườn mình, nên bắt đầu với vài tổ khoẻ, đặt đúng lúc hoa vừa nở và tự theo dõi như trên. Bà con có thể tham khảo tổ ong dú giống đã ổn định đàn và hỏi trại về thời điểm giao tổ sao cho khớp mùa hoa của vườn. Những bài khác về hành vi của ong trong vườn nằm ở chuyên mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao.
Có. Cả tổ có thể đi nhiều loài hoa, nhưng từng con ong thường bám một loài trong một lượt kiếm ăn hoặc một buổi. Vì vậy khi nhìn cục phấn ở cửa tổ sẽ thấy vài màu khác nhau, mỗi màu ứng với một nhóm ong.
Có thể, nếu cây trồng xen nở cùng lúc và cho nhiều mật hơn. Trồng xen vẫn có lợi vì giữ ong khi cây chính chưa ra hoa. Chỉ cần theo dõi trong mùa hoa chính xem ong có ghé đủ cây cần thụ không.
Không nên làm theo kiểu tự chế. Dung dịch lạ có thể làm hoa bết, ướt phấn, hoặc kéo kiến, ruồi tới. Cách bền hơn là đặt tổ đúng lúc, đúng chỗ và giữ cây khoẻ để hoa tự hấp dẫn.
Cả hai loài đều có thói quen bám một loài hoa trong một lượt đi. Điểm khác là ong dú kiếm ăn gần tổ hơn, nên chịu ảnh hưởng mạnh của những gì mọc quanh tổ. Vì vậy chỗ đặt tổ với ong dú càng quan trọng.
Chỉ có cách đối chứng: chọn hai hàng cây giống nhau, một hàng gần tổ, một hàng xa tổ, đếm trái non sau mùa hoa. Làm vài vụ sẽ có câu trả lời đúng cho vườn mình, thay vì đoán.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.