
Cả chuyến đi lấy phấn lẫn chuyến đi lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn, nhưng theo hai cách khác nhau. Chuyến lấy phấn làm ong cọ sát nhiều vào nhị nên mang theo nhiều hạt phấn hơn; chuyến lấy mật thì ong chui sâu vào hoa để hút, lông trên thân quệt qua đầu nhuỵ trên đường ra vào. Với người trồng, điều đáng quan tâm không phải ong đang lấy gì, mà là ong có ghé đúng hoa đang cần phấn vào đúng lúc nhuỵ còn tươi hay không.
Ngồi cạnh tổ chừng mười phút vào khoảng giữa buổi sáng, quan sát những con ong bay về. Con nào hai chân sau phồng một cục màu vàng, cam, trắng ngà hay đôi khi hơi tím là ong đi phấn. Con nào thân thon, bụng hơi căng, chân trống là ong đi mật hoặc đi nước. Thỉnh thoảng có con mang cục nhỏ màu nâu sẫm, dính, đó là nhựa cây ong dùng để trộn với sáp làm vách tổ.
Màu cục phấn là mẹo hay cho chủ vườn. Nếu vườn đang trổ hoa dưa vàng mà ong về toàn mang phấn màu khác, có thể ong đang đi kiếm ở cây dại quanh rào hơn là ở luống của mình. Ngược lại, khi phần lớn cục phấn cùng màu với phấn cây trồng, có thể ong đang làm việc trên đúng loại hoa mình cần.
Khi đáp lên hoa, ong đi phấn bò quanh nhị, dùng chân trước và hàm cạo phấn, lông trên thân tích điện nhẹ nên hạt phấn bám khắp người. Sau đó ong dùng chân giữa và chân sau chải phấn về chân sau, trộn chút mật cho dính, nén thành cục. Phần phấn đã nén chặt ở chân hầu như không còn rơi ra cho hoa khác — đó là thức ăn mang về tổ.
Phần làm thụ phấn chính là phấn còn sót trên lông ngực, bụng, đầu. Khi ong chuyển sang bông kế, những hạt phấn đó quệt lên đầu nhuỵ. Vì ong đi phấn cọ sát nhiều nên mỗi lần ghé có thể để lại khá nhiều phấn — nhưng chỉ có ích khi bông kế là cùng loài và đang ở giai đoạn nhận phấn.
Nhiều loài hoa nhả phấn mạnh nhất vào buổi sáng, khi bao phấn vừa nứt và chưa bị nắng làm khô. Vì vậy ong đi phấn thường ra nhiều trong khoảng sáng sớm đến gần trưa, tuỳ vùng và tuỳ mùa. Đây cũng là khung giờ nhuỵ của nhiều loại cây còn tươi, dính, dễ giữ phấn.
Ong đi mật tìm tuyến mật nằm ở đáy hoa. Muốn hút được, ong phải chui qua vùng có nhị và nhuỵ. Ở hoa dưa, hoa bí, hoa cam, thân ong cọ vào bao phấn khi chui vào và cọ vào đầu nhuỵ khi lách ra. Lượng phấn mang theo ít hơn ong đi phấn, nhưng ong đi mật ghé rất nhiều bông trong một chuyến, nên tổng cộng vẫn đáng kể.
Với hoa cái của họ bầu bí — loại hoa có mật nhưng không có phấn — chính ong đi mật là con ghé nhiều nhất. Một con ong vừa từ hoa đực sang, lông còn dính phấn, đáp xuống hoa cái để hút mật là đúng lúc thụ phấn xảy ra. Đó là lý do ruộng dưa nhiều mật thường thấy ong dú bay đều từ hoa đực sang hoa cái.
| Điểm so | Ong đi phấn | Ong đi mật |
|---|---|---|
| Nhìn ở cửa tổ | Chân sau có cục phấn màu | Chân trống, bụng hơi căng |
| Cách tiếp xúc hoa | Bò quanh nhị, cọ sát nhiều | Chui vào đáy hoa, quệt qua nhị nhuỵ |
| Lượng phấn trên lông | Nhiều | Ít hơn |
| Hoa ưa ghé | Hoa có phấn, kể cả ít mật | Hoa có mật, kể cả hoa cái không phấn |
| Giờ ra nhiều | Thường buổi sáng | Trải dài hơn trong ngày, tuỳ hoa tiết mật |
Nếu ngồi trước cửa tổ mà thấy ong về đều, nhiều cục phấn cùng màu phấn cây trồng, thì tổ đang làm việc tốt cho vườn. Nếu ong ra vào thưa thớt, hoặc vườn rộng mà chỉ có một tổ ở một góc, phần xa của vườn có thể ít được ghé. Lúc đó thêm một tổ đặt ở phía bên kia có thể đáng thử hơn là dồn nhiều tổ vào một chỗ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống đàn ổn định để đặt thêm; khi hỏi mua cứ kể diện tích và loại cây, trại sẽ gợi ý vị trí đặt. Đặt thêm thì nhớ giữ một khu không tổ để đối chứng, vì hiệu quả từng vườn có thể khác nhau.
Có thể. Khi chui vào đáy hoa hút mật, thân ong quệt qua nhị và nhuỵ nên mang phấn từ bông này sang bông khác. Lượng phấn ít hơn ong đi phấn nhưng ong đi mật ghé nhiều bông.
Hầu như không, vì phấn đã được nén chặt và trộn mật để mang về tổ làm thức ăn. Phần thụ phấn là phấn rời còn bám trên lông thân ong.
Có thể ong đang kiếm ở cây dại hay vườn bên cạnh hấp dẫn hơn. Đặt tổ gần luống chính hơn, hoặc bớt hoa dại nở cùng lúc sát vườn, có thể giúp ong ghé cây trồng nhiều hơn.
Ong dú vẫn ghé hoa cà chua để lấy phấn, chủ yếu buổi sáng. Tuy vậy ong không rung hoa mạnh, nên hiệu quả với cà chua có thể chỉ ở mức hỗ trợ.
Ong dú trộn nhựa cây với sáp để làm vách tổ, bịt khe và làm ống cửa. Đây là việc bình thường của đàn khoẻ, không ảnh hưởng tới cây trồng trong vườn.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú không đốt, bay gần tổ, quen nhà màng và ít công chăm; ong mật bay xa, phủ vườn rộng nhưng có ngòi đốt và cần người có nghề. Chọn theo vườn của
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.