
Ong dú và ong mật đều thụ phấn được cho vườn, nhưng khác nhau ở bốn điểm chủ chốt: ong dú không có ngòi đốt, bay gần tổ, quen sống trong nhà màng và ít công chăm; ong mật bay xa, phủ được diện tích lớn hơn nhưng có ngòi đốt và đòi người chăm có nghề. Vườn nhà, nhà màng, ruộng rau sát khu dân cư thường hợp ong dú; cánh đồng, vườn cây rộng hàng chục héc-ta thì ong mật có lợi thế về quãng bay.
| Tiêu chí | Ong dú | Ong mật |
|---|---|---|
| Ngòi đốt | Không có; bị phá tổ chỉ bu vào tóc, cắn nhẹ | Có; đốt khi bị động tổ hoặc bị đè |
| Quãng bay kiếm ăn | Gần, quẩn quanh tổ | Xa, có thể đi khỏi vườn |
| Trong nhà màng | Thường quen nhanh, làm việc ổn | Hay bay lên mái, đâm vách tìm lối ra |
| Hoa nhỏ, hoa chùm li ti | Vào được, bò từ bông sang bông | Có ghé nhưng nhiều khi bỏ qua |
| Công chăm hằng ngày | Ít; chủ yếu che mưa nắng, chống kiến | Nhiều; cần kiểm tra cầu, chúa, bệnh, cho ăn |
| Phản ứng khi vườn hết hoa | Sống tằn tiện bằng mật, phấn dự trữ trong tổ | Dễ đói, có thể bốc bay bỏ tổ |
| Hợp với | Vườn nhà, nhà màng, ruộng rau, khu đông người | Vườn rộng, cánh đồng lớn, có người chăm có nghề |
Bảng này nói về xu hướng chung. Từng vườn có thể khác, tuỳ loại cây, thời tiết và cách chăm.
Với vườn nằm sát nhà, có trẻ nhỏ chạy chơi, có người làm thuê ra vào hái trái mỗi ngày, ngòi đốt là chuyện không nhỏ. Ong mật bị đè hay bị động tổ sẽ đốt, và có người bị dị ứng nặng với nọc ong. Ong dú không có ngòi đốt; khi bị phá tổ, ong chỉ bu lên tóc, cắn nhẹ cho phiền chứ không gây sưng đau như ong đốt.
Nhờ vậy tổ ong dú có thể đặt ngay đầu luống, cạnh lối đi, dưới hiên nhà màng mà người làm vườn vẫn đi lại bình thường. Điều này cũng giúp đặt tổ đúng chỗ cần thụ nhất, thay vì phải dời ra xa cho an toàn.
Trong nhà màng, ánh sáng xuyên qua mái làm ong mật dễ «tưởng» trên mái là lối ra, nên hay bay lên cao, đập vào vách, kiệt sức. Ong dú quen sống trong hốc cây tối, kiếm ăn gần tổ, nên thường thích nghi nhanh với không gian kín và làm việc dọc các luống.
Dù vậy, nhà màng nóng là bài toán chung của mọi loài ong. Tổ ong dú vẫn cần che nắng, đặt chỗ thông gió và có nguồn nước gần. Các bài chi tiết về nhà màng nằm ở chuyên mục Nhà màng và nhà lưới.
Ong dú làm việc dày quanh tổ, nên vườn càng rộng thì càng cần nhiều điểm đặt tổ. Ở những vườn cây ăn trái rộng, cánh đồng lớn, ong mật bay xa nên một điểm đặt có thể phủ diện tích lớn hơn. Đổi lại, ong mật cũng dễ bay sang vườn hàng xóm hay ruộng khác nếu ở đó có hoa hấp dẫn hơn.
Với vườn rộng muốn dùng ong dú, cách hợp lý là chia nhiều điểm nhỏ rải đều, ưu tiên khu cây quan trọng nhất. Còn nếu chọn ong mật, nên thuê người nuôi có nghề vì việc chăm ong mật cần kinh nghiệm.
Với người trồng không có thời gian học nghề nuôi ong, phần công chăm thường là yếu tố quyết định.
Chọn loại nào thì cũng đừng kỳ vọng ong tự làm nên phép lạ. Hiệu quả thụ phấn khác nhau theo từng cây; tốt nhất là đặt thử ở một khu, để một khu đối chứng, đếm trái đậu sau mùa hoa rồi mới quyết định làm lớn.
Nếu vườn mình thuộc nhóm hợp ong dú, bà con có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý, nói rõ loại cây và diện tích để được gợi ý số tổ khởi đầu và cách đặt. Ghi ngày đặt tổ, ngày hoa nở và kết quả đối chứng vào sổ lịch tổ trên ứng dụng để vụ sau quyết nhanh hơn.
Không có câu trả lời chung cho mọi vườn. Ong dú thường có lợi thế ở nhà màng, hoa nhỏ và vườn gần nhà; ong mật có lợi thế ở diện tích rộng. Cách chắc nhất là thử và đối chứng trên chính cây trồng của mình.
Có thể, nhất là vườn lớn có nhiều khu khác nhau. Hai loài dùng chung nguồn hoa nên nếu hoa ít thì sẽ cạnh tranh. Nên tách khu đặt tổ và theo dõi xem cây cần thụ có được ghé đủ không.
Có, nhưng ít hơn nhiều. Mật ong dú vị chua thanh, nhiều nước, nên giữ ngăn mát tủ lạnh. Khi nuôi để thụ phấn, mật chỉ là phần phụ, đừng lấy nhiều làm đàn yếu.
Được. Ong dú không đốt và ít đòi hỏi, việc chính là che mưa nắng, chống kiến và để yên cho đàn. Khi gặp chuyện lạ như cửa tổ im lâu ngày, nên hỏi lại trại giống để được hướng dẫn.
Cả hai đều có thể bị hại bởi thuốc bảo vệ thực vật, nhất là nhóm thuốc trừ sâu độc với ong. Cách giữ ong là phun lúc chiều muộn, tránh lúc hoa nở rộ, đọc kỹ nhãn và hỏi cán bộ khuyến nông về nhóm thuốc phù hợp.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.