
Thụ phấn chéo là khi hạt phấn từ hoa của cây này phải sang được nhuỵ hoa của cây khác (hoặc giống khác) thì trái mới đậu tốt; tự thụ phấn là khi phấn trong cùng một hoa hay cùng một cây đã đủ cho trái hình thành. Cây càng phụ thuộc thụ phấn chéo thì càng có thể hưởng lợi từ côn trùng như ong dú, còn cây tự thụ thì ong thường chỉ đóng vai phụ. Biết cây mình thuộc nhóm nào là bước đầu tiên trước khi tính chuyện đặt tổ.
Một bông hoa đầy đủ có phần đực là nhị mang bao phấn, và phần cái là nhuỵ với đầu nhuỵ dính để giữ hạt phấn. Khi hạt phấn rơi đúng lên đầu nhuỵ còn tươi, nó nảy ống phấn xuống bầu noãn, noãn được thụ tinh thì trái mới lớn. Nghe đơn giản, nhưng cây trồng chia ra rất nhiều kiểu tuỳ chỗ nằm của nhị và nhuỵ, tuỳ thời điểm chúng chín.
Có cây nhị và nhuỵ nằm sát nhau, chín cùng lúc, phấn rơi thẳng xuống nhuỵ ngay trong nụ. Có cây nhị chín trước, nhuỵ chín sau vài giờ hay vài ngày, nên phấn của chính hoa đó đã khô khi nhuỵ sẵn sàng. Có cây tách hẳn hoa đực và hoa cái trên cùng thân. Lại có cây phấn của chính nó gần như vô dụng với nhuỵ của nó, gọi là tự bất thụ, bắt buộc phải nhận phấn từ cây khác giống.
| Nhóm | Cách đậu trái | Ví dụ quen | Vai trò có thể của ong dú |
|---|---|---|---|
| Tự thụ trong hoa | Phấn rơi xuống nhuỵ cùng hoa, gió và rung lá đủ giúp | Cà chua, ớt, cà tím, đậu các loại | Phụ — có thể giúp trái đều hơn khi nhà kín gió |
| Hoa đực, hoa cái riêng trên cùng cây | Phấn phải đi từ hoa đực sang hoa cái | Dưa lưới, dưa leo, bí, bầu, khổ qua, mướp | Lớn — nhất là trong nhà màng không có côn trùng tự nhiên |
| Nhị nhuỵ chín lệch giờ | Cần phấn từ hoa khác đang ở pha đực | Bơ, mãng cầu (một phần phải thụ tay) | Có thể hỗ trợ, ít khi thay hẳn thụ tay |
| Tự bất thụ, cần giống khác | Phấn phải đến từ cây giống khác | Cà phê vối, một số giống sầu riêng, nhiều giống bưởi | Đáng kể nếu vườn có trồng xen giống cho phấn |
Bảng trên là cách xếp chung để dễ hình dung. Cùng một loại cây, giống khác nhau có thể xếp khác nhóm, và điều kiện vườn — gió, độ ẩm, côn trùng sẵn có — cũng làm thay đổi kết quả. Gặp giống mới, hỏi người bán cây giống xem giống đó có cần trồng xen giống cho phấn không.
Người trồng cà chua hay ớt hay hỏi câu này. Câu trả lời thật thà là: cây vẫn đậu trái khi không có ong, nhưng ở một số điều kiện thì việc phấn rơi chưa đủ đều. Trong nhà màng kín gió, phấn cà chua dễ nằm lại trong bao phấn, cần có rung động mới nhả ra. Ngoài đồng, gió và côn trùng nhỏ đã làm phần đó.
Ong dú không rung hoa mạnh như một số loài ong to, nên với cà chua thì ong chỉ có thể giúp một phần. Nếu vườn đang đậu trái tốt, trái tròn đều, thì chưa cần thêm gì. Nếu trái méo, ít hạt, chùm đậu lưa thưa khi thời tiết vẫn ổn, thì mới nên thử. Bài riêng về cà chua nhà lưới trong mục Nhà màng và nhà lưới nói kỹ hơn chuyện rung hoa.
Họ bầu bí là ví dụ dễ thấy. Trên dây dưa lưới, hoa đực nở trước và nhiều, hoa cái có bầu trái nhỏ phía dưới cánh. Phấn dưa nặng, dính, gió gần như không mang đi được. Ngoài đồng thì côn trùng làm việc này; trong nhà màng kín thì hoặc người cầm hoa đực quẹt vào hoa cái mỗi sáng, hoặc có côn trùng được đưa vào.
Đây là nhóm mà người trồng thường thấy khác biệt rõ khi thiếu thụ phấn: trái non vàng rồi rụng, trái cong một đầu, trái lép một bên. Những dấu hiệu đó có thể còn do nắng, phân, nước, nhưng thụ phấn kém là nguyên nhân nên kiểm tra đầu tiên.
Với cây cần phấn từ giống khác, ong dú chỉ là người đưa thư. Nếu trong tầm bay của ong không có cây giống cho phấn đang nở cùng lúc, thì có bao nhiêu tổ cũng không mang được thứ phấn cần thiết. Vì vậy với cà phê vối hay vườn có múi trồng một giống, việc đầu tiên là xem vườn có trồng xen giống khác chưa, khoảng cách giữa các hàng ra sao.
Ong dú bay quanh tổ trong bán kính không xa, lại hay trung thành với một loài hoa trong ngày, nên hàng cây cho phấn nên nằm gần hàng cây cần phấn. Khi đó tổ đặt giữa hai nhóm có thể giúp phấn đi lại tốt hơn. Đây là chỗ chủ vườn tự quan sát, tự ghi chép, chứ không có công thức chung cho mọi vườn.
Gom lại, có thể tự hỏi ba câu trước khi mua tổ:
Nhiều chủ vườn đi theo đường này: thử một hai tổ ở khu vực mà cây thuộc nhóm cần mang phấn, giữ một khu tương tự không đặt tổ, rồi so số trái đậu và độ đều của trái. Kết quả mỗi vườn mỗi khác, vì thế con số từ vườn người khác chỉ để tham khảo.
Nếu cây của anh chị nằm ở nhóm hoa đực hoa cái riêng hoặc nhóm cần phấn từ giống khác, một tổ ong dú khoẻ là cách thử ít rủi ro: ong không có ngòi đốt, người làm vườn đi lại bình thường, tổ gọn đặt được trên kệ thấp. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống đã ổn định đàn, hợp để đưa vào vườn hay nhà màng. Khi đặt mua, nói rõ loại cây và thời điểm hoa dự kiến nở để trại tư vấn lúc giao tổ. Để so sánh hàng có ong và không có ong theo từng ngày, có thể ghi sổ vườn trên app Ong Dú cho khỏi thất lạc. Các bài khác trong mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao giải thích thêm cách ong làm việc trên hoa.
Cây tự thụ vẫn đậu trái khi không có côn trùng. Ong dú có thể giúp trái đều hơn trong nhà màng kín gió, nhưng không phải vườn nào cũng thấy khác biệt. Nên thử đối chứng trước khi đặt nhiều tổ.
Xem cây có hoa đực, hoa cái riêng không, và hỏi người bán giống xem giống đó có cần trồng xen giống cho phấn không. Vườn trồng một giống mà đậu trái kém dù chăm tốt cũng là dấu hiệu nên tìm hiểu thêm.
Có thể, nếu cây giống khác nằm trong tầm bay và nở cùng thời điểm. Ong hay trung thành một loài hoa trong ngày, nên các hàng giống cho phấn nên trồng gần nhau.
Với cây hoa đực hoa cái riêng, nhiều nhà vườn giảm được công thụ tay, nhưng cây như bơ, mãng cầu thường vẫn phải thụ tay một phần. Theo dõi vài tuần đầu rồi mới quyết bỏ hẳn hay không.
Thường phải qua trọn một đợt hoa và đếm trái non sau một hai tuần. So hàng có tổ với hàng không có tổ trong cùng điều kiện mới cho câu trả lời đáng tin.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú không đốt, bay gần tổ, quen nhà màng và ít công chăm; ong mật bay xa, phủ vườn rộng nhưng có ngòi đốt và cần người có nghề. Chọn theo vườn của
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.