
Ong dú tìm hoa nhờ ba thứ cộng lại: màu sắc nhìn từ xa, mùi hương ngửi ở gần, và trí nhớ về chỗ đã từng có thức ăn. Hoa nào nổi màu trong mắt ong, toả mùi rõ, lại đang có mật hoặc phấn đều đặn thì đông ong; hoa lẫn trong tán lá, mùi nhạt hoặc đã cạn mật thì vắng. Hiểu điều này giúp người trồng lý giải vì sao luống này nhộn nhịp còn luống kia im, và biết vài việc nhỏ để hoa của mình dễ được tìm thấy hơn.
Mắt ong nhạy với dải ánh sáng lệch về phía xanh và tím so với mắt người, và thấy được tia cực tím mà người không thấy. Nhiều bông hoa trông một màu đơn với mình nhưng trong mắt ong lại có vệt sáng tối rõ rệt, như những đường băng chỉ vào giữa hoa. Ngược lại, đỏ thuần với ong không nổi bật, nên nhiều hoa đỏ rực trong vườn cảnh lại chủ yếu dành cho chim và bướm.
Hoa cây trồng mà người làm vườn hay cần thụ phấn — dưa, bí, khổ qua vàng; cà phê, cây có múi, nhãn trắng hay ngà; cà tím, đậu tím — đều nằm trong vùng màu ong thấy rõ. Đó cũng là một phần lý do những cây này quen thuộc với ong.
Một luống dưa leo được tỉa lá gọn, hoa lộ ra ngoài thường dễ thấy ong hơn luống lá rậm che kín. Không cần tỉa vì ong, nhưng khi chăm cây theo kỹ thuật thông thoáng thì cũng là giúp ong nhìn thấy hoa.
Từ xa ong theo màu, đến gần vài bước chân thì mùi quan trọng hơn. Mỗi loại hoa có mùi riêng, và ong học rất nhanh mùi nào đi kèm thức ăn tốt. Ong đi kiếm về tổ mang theo mùi hoa trên thân, những con khác trong tổ ngửi được và có xu hướng tìm đến loại hoa có mùi đó. Đây là một lý do khi một đợt hoa rộ, ong dồn về loài đó khá nhanh.
Mùi hoa thường đậm nhất vào giờ hoa vừa nở và tiết mật, sau đó nhạt dần. Hoa cũ, đã thụ phấn hoặc cạn mật, mùi khác đi, ong ghé ít hơn — một cách tiết kiệm sức tự nhiên.
Ong thợ nhớ địa hình quanh tổ: hàng cây, bờ rào, mái nhà, hướng nắng. Khi một chỗ có thức ăn tốt, ong quay lại nhiều lần trong ngày và cả những ngày sau, thậm chí đến đúng giờ hoa nở. Nhiều loài ong không ngòi đốt còn để lại dấu mùi trên đường đi hoặc trên nguồn thức ăn, giúp đồng đàn tìm tới nhanh hơn.
Điều này giải thích một hiện tượng nhiều chủ vườn kể: tổ mới đặt vài ngày đầu ong bay tản mát, sau đó mới thấy ong đều đặn ở luống. Ong cần thời gian để học vườn mới. Đó cũng là lý do nên đặt tổ trước khi hoa rộ vài ngày chứ không đợi đúng ngày hoa nở.
| Hiện tượng | Nguyên nhân có thể | Việc nên thử |
|---|---|---|
| Luống gần tổ đông, luống xa vắng | Ong ưu tiên chỗ gần, ít tốn sức | Đặt thêm tổ ở phía xa hoặc dời tổ vào giữa |
| Ong ghé hoa dại ven rào nhiều hơn cây trồng | Hoa dại nhiều mật hơn, nở cùng giờ | Cắt bớt hoa dại nở cùng đợt sát vườn |
| Hoa nở nhiều nhưng ong ít | Lá che, hoa ít mật do nắng hạn hoặc thiếu nước | Tưới đủ ẩm, tỉa thông thoáng |
| Sau khi phun, ong vắng vài ngày | Mùi thuốc lạ, ong tránh hoặc bị hao | Đổi giờ phun, xem lại loại thuốc |
| Buổi chiều gần như không có ong | Hoa đã cạn mật, phấn khô | Bình thường, không cần làm gì |
Trước khi thêm tổ, hãy xem lại bảng trên: nhiều khi chỉ cần dời tổ, tỉa lá, đổi giờ phun là luống đông ong trở lại. Nếu đã làm hết mà vườn vẫn vắng ong vào giờ hoa nở, thì có thể vườn thiếu nguồn ong thật, nhất là ở nhà màng hay vùng chuyên canh. Lúc đó một vài tổ ong dú giống của trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh là cách thử hợp lý: ong không ngòi đốt, người làm vườn không phải lo, tổ đặt trên kệ thấp sát luống. Khi đặt, cứ báo trại loại cây và thời điểm hoa để giao tổ sớm vài ngày cho ong kịp học vườn. Đặt tổ thì giữ một luống không tổ để so, vì hiệu quả mỗi vườn có thể khác.
Đọc thêm các bài trong mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao để hiểu thêm về quãng bay và giờ làm việc của ong dú.
Mắt ong không nhạy với đỏ thuần như mắt người, nên hoa đỏ thường không nổi bật với ong. Ong thấy rõ vàng, trắng, xanh lam, tím và tia cực tím.
Ong cần thời gian học địa hình và nguồn thức ăn của vườn mới. Thường sau vài ngày ong mới làm việc đều đặn, nên đặt tổ trước đợt hoa rộ là tốt hơn.
Có thể, nếu hoa dại nhiều mật hơn và nở cùng giờ. Cắt bớt hoa dại sát luống trong mùa hoa chính, giữ hoa nền ở xa hơn, thường là cách cân bằng.
Nhiều chủ vườn thấy ong vắng sau khi phun thuốc có mùi mạnh. Ngoài chuyện mùi, thuốc còn có thể hại ong, nên phun vào chiều muộn và đọc kỹ nhãn về độ độc với ong.
Đặt tổ gần và quay cửa về phía luống, giữ cây đủ nước để hoa tiết mật tốt, tránh mùi lạ vào giờ ong làm việc. Không nên rưới nước đường lên hoa vì dễ làm ong quen ăn chỗ đó.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú không đốt, bay gần tổ, quen nhà màng và ít công chăm; ong mật bay xa, phủ vườn rộng nhưng có ngòi đốt và cần người có nghề. Chọn theo vườn của
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.