
Trong một khu vườn bình thường, ong dú chỉ là một trong nhiều kẻ mang phấn: còn có ong mật, ong bầu, các loài ong rừng nhỏ, ruồi hoa, bướm, bướm đêm, bọ cánh cứng, có nơi cả dơi, và với một số cây thì chính gió làm phần lớn việc. Ong dú có thế mạnh ở chỗ ở yên một chỗ, không đốt, sống được trong nhà màng và làm việc sát tổ; nhưng với cây hoa nở đêm hay cây nhờ gió thì vai trò của ong dú nhỏ hơn. Biết ai đang làm việc ở vườn mình giúp quyết định có cần thêm tổ hay không.
Cách tốt nhất để biết là tự quan sát. Chọn một buổi sáng nắng nhẹ lúc hoa đang nở, đứng yên trước một cụm hoa chừng năm phút, đếm và ghi xem có những con gì đáp xuống. Lặp lại ở ba bốn chỗ khác nhau trong vườn, và làm thêm một lần vào chiều muộn. Chỉ sau vài buổi là có bức tranh khá rõ.
| Nhóm cây | Kẻ mang phấn chính có thể | Ong dú đứng đâu |
|---|---|---|
| Dưa, bí, bầu, khổ qua, dưa leo | Các loài ong, ruồi hoa | Rất phù hợp, nhất là trong nhà màng |
| Cây có múi, nhãn, chôm chôm, xoài | Ong mật, ong dú, ruồi, nhiều côn trùng nhỏ | Một trong nhiều kẻ góp sức |
| Cà phê vối | Ong các loại, gió | Có thể giúp trong đợt hoa ngắn ngày |
| Sầu riêng | Dơi, bướm đêm, ong vào lúc chạng vạng và sáng sớm | Hỗ trợ phần hoa còn mở vào buổi sáng |
| Mãng cầu | Bọ cánh cứng nhỏ, thụ tay | Hạn chế |
| Hồ tiêu | Nước, gió, tự thụ | Vai phụ |
| Bắp, lúa | Gió | Không cần |
Bảng mang tính tham khảo. Cùng một cây, ở vùng khác, mùa khác, côn trùng chủ lực có thể khác hẳn. Quan sát tại vườn mình vẫn là nguồn tin đáng tin hơn mọi bảng.
Có ba hoàn cảnh hay gặp khiến vườn thiếu côn trùng thụ phấn dù cây ra hoa nhiều:
Ở những nơi này, đưa tổ ong dú vào là cách có thể bù phần thiếu. Ngược lại, vườn hỗn hợp, nhiều bờ cây, ít thuốc, đã đông côn trùng thì thêm tổ có thể chỉ tạo khác biệt nhỏ — vẫn có lợi cho đàn ong và mật, nhưng đừng kỳ vọng trái đậu tăng vọt.
Đặt tổ ong dú không mâu thuẫn với nuôi côn trùng tự nhiên. Nhiều nhà vườn làm cả hai:
Côn trùng tự nhiên cộng với tổ ong dú đặt đúng chỗ thường cho vườn một lực lượng thụ phấn ổn định hơn chỉ dựa vào một nguồn.
Nếu sau vài buổi quan sát thấy hoa nở mà rất ít ai ghé, nhất là trong nhà màng hay vườn chuyên canh, thì đó là lúc nên thử ong dú. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống đàn ổn định, hợp để đặt sát luống. Nên bắt đầu với vài tổ ở một khu, giữ một khu tương tự không có tổ, ghi lại số trái đậu và độ đều của trái qua một đợt hoa. Ghi vào sổ vườn trên app Ong Dú giúp so sánh các vụ sau dễ hơn. Xem thêm cách đặt tổ trong mục Đặt tổ để thụ phấn.
Không nhất thiết. Nếu ong mật và côn trùng khác đã ghé đều lúc hoa nở, thêm ong dú có thể chỉ giúp thêm một phần. Ong dú có lợi rõ hơn ở nhà màng, nơi ong mật khó sống.
Có. Nhiều loài ruồi hoa ghé hoa để ăn mật và phấn, mang phấn từ bông này sang bông khác. Ở một số vườn, ruồi đóng góp đáng kể mà người trồng ít để ý.
Thường rất ít. Kiến mang phấn kém và có khi còn đuổi các côn trùng khác. Kiến đông trên hoa thường là dấu hiệu có rệp hay mật thừa hơn là có lợi.
Hoa sầu riêng nở chủ yếu ban đêm, nên dơi và bướm đêm có thể đóng vai lớn hơn. Ong dú có thể ghé những hoa còn mở vào sáng sớm, nên chỉ ở mức hỗ trợ.
Đứng quan sát vài cụm hoa vào giờ hoa nở trong vài buổi. Nếu hầu như không có con nào ghé mà trái đậu kém, có thể vườn đang thiếu và nên thử đặt tổ có đối chứng.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú không đốt, bay gần tổ, quen nhà màng và ít công chăm; ong mật bay xa, phủ vườn rộng nhưng có ngòi đốt và cần người có nghề. Chọn theo vườn của
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.