
Ở nhiều vườn mãng cầu, sáng nào cũng có người đi từng cây, tay cầm cọ lông nhỏ và lọ phấn, chấm vào từng bông. Vườn bơ thì có cảnh hoa rụng trắng gốc mà trái giữ lại chẳng bao nhiêu. Cả hai cây có chung một khó khăn: phần cái và phần đực của hoa chín lệch giờ nhau. Ong dú có thể hỗ trợ, nhất là với bơ, nhưng không thay được thụ tay ở mãng cầu, và bài này nói rõ vì sao.
Hoa mãng cầu ta (na) và mãng cầu xiêm có cánh dày, khép gần kín, bên trong là khối nhụy và nhị xếp sát nhau. Điều quan trọng là thứ tự chín: nhụy sẵn sàng nhận phấn trước, thường vào buổi sáng; tới chiều hoặc hôm sau, cánh mở rộng hơn và bao phấn mới tung phấn, lúc ấy nhụy của chính bông đó đã qua thời điểm tốt nhất. Phấn muốn tới nhụy phải từ một bông khác đang ở pha đực.
Trong tự nhiên, việc này chủ yếu do các loài bọ cánh cứng nhỏ chui vào trú trong hoa đảm nhận. Ong nói chung ít chui vào hoa mãng cầu, vì hoa khép, mùi không hấp dẫn ong bằng nhiều loài hoa khác. Ong dú thân nhỏ đôi khi vẫn bò vào gom phấn ở hoa đang mở rộng, nhưng phần đóng góp nhỏ và khó đoán.
Vì vậy, chủ vườn mãng cầu nào đang thụ tay thì nên giữ việc đó. Ong dú không phải lý do để bỏ.
Bơ là ví dụ lạ trong thế giới cây trái. Mỗi bông mở hai lần: lần đầu ở pha cái, nhụy nhận phấn; bông đóng lại; lần mở thứ hai ở pha đực, bao phấn tung phấn. Các giống bơ chia hai nhóm theo giờ mở:
| Nhóm | Lần mở thứ nhất (pha cái) | Lần mở thứ hai (pha đực) |
|---|---|---|
| Nhóm A | Buổi sáng | Buổi chiều hôm sau |
| Nhóm B | Buổi chiều | Buổi sáng hôm sau |
Nghĩa là buổi sáng, cây nhóm A đang làm cái thì cây nhóm B đang làm đực, và buổi chiều ngược lại. Vườn trồng xen hai nhóm sẽ luôn có phấn cho nhụy đang chờ. Nhưng phấn bơ không tự bay sang cây bên cạnh; phải có côn trùng mang. Đây chính là chỗ ong dú có thể có ích rõ nhất: hoa bơ nhỏ, mở phẳng, có mật, rất hợp với ong thân nhỏ.
Ngoài đời, giờ mở của hoa bơ bị thời tiết làm xê dịch, trời lạnh có thể làm hai pha chồng lên nhau, nên vườn một giống đôi khi vẫn đậu được ít nhiều. Tuy vậy, trồng xen hai nhóm vẫn là cách được khuyến khích. Nếu không rõ giống của mình thuộc nhóm nào, hỏi nơi bán cây giống hoặc cán bộ khuyến nông.
Đặt tổ ở chỗ hàng bơ nhóm A và nhóm B gần nhau, để mỗi chuyến bay ong có thể ghé cả hai. Kệ thấp, chắc, có mái che, chân chống kiến. Đưa tổ vào khi những chùm hoa đầu tiên bắt đầu mở, vào buổi tối. Vì hoa bơ có pha mở buổi chiều, đừng phun thuốc vào lúc chiều sớm mùa hoa; chọn chiều muộn sau khi ong đã về tổ, và luôn đọc nhãn thuốc tìm cảnh báo độc với ong. Thuốc trừ sâu nhóm độc với ong thì đóng cửa tổ trước khi phun, hỏi cán bộ khuyến nông khi chưa chắc. Chuyên mục Đặt tổ để thụ phấn có thêm các bài về khoảng cách, hướng cửa tổ.
Với bơ, chọn vài cây gần tổ và vài cây cùng giống xa tổ, đánh dấu chùm hoa, đếm trái còn lại sau đợt rụng trái non. Với mãng cầu, cách hữu ích hơn là so ba nhóm bông trên cùng cây: bông thụ tay, bông để tự nhiên gần tổ, bông để tự nhiên ở cây xa tổ. Ghi số trái đậu và trái méo. Trái mãng cầu méo một bên thường là dấu hiệu khối nhụy nhận phấn không đều — chỉ tiêu này rất đáng ghi. Làm ít nhất hai vụ mới nên kết luận.
Nếu vườn là bơ trồng xen giống, hoặc vườn xen nhiều cây có hoa nối tiếp, vài tổ ong dú khoẻ là bước thử hợp lý. Nếu vườn thuần mãng cầu và đã thụ tay đều, tổ ong chỉ nên là phần thêm, không phải lý do đổi cách làm. Tổ giống nên nhân bằng cách tách từ đàn mạnh, thùng kín chắc, đông ong ra vào. Bà con xem tổ tại trang tổ ong dú giống, nói rõ vườn trồng gì để trại cùng tính số tổ vụ đầu. Ong dú không có ngòi đốt, người thụ tay mãng cầu cạnh tổ vẫn làm việc bình thường.
Không nên kỳ vọng như vậy. Hoa mãng cầu khép, côn trùng thụ phấn chính là bọ cánh cứng nhỏ, ong ít chui vào. Ong dú có thể góp phần nhỏ, còn thụ tay vẫn là cách chủ động giúp trái đậu và tròn đều.
Trái méo thường do khối nhụy nhận phấn không đều, phần nhận đủ phấn phát triển còn phần thiếu thì teo. Thụ tay kỹ, chấm phấn đều lên nhụy có thể giúp trái tròn hơn. Dinh dưỡng và sâu bệnh cũng góp phần.
Là cách chia giống bơ theo giờ hoa mở ở pha cái và pha đực. Nhóm A mở pha cái buổi sáng, nhóm B mở pha cái buổi chiều. Trồng xen hai nhóm giúp luôn có phấn sẵn cho nhụy đang chờ, với điều kiện có côn trùng mang phấn.
Có thể thử nhưng kỳ vọng vừa phải, vì thiếu phấn chéo thì ong khó bù. Nếu tính trồng mới hoặc ghép cải tạo, nên xen thêm giống khác nhóm, sau đó đặt tổ ong ở chỗ hai nhóm gần nhau.
Khi những chùm hoa đầu tiên bắt đầu mở, đưa tổ vào buổi tối và mở cửa sáng hôm sau. Giữ tổ suốt mùa hoa, tránh phun thuốc vào giờ hoa mở, và đọc nhãn thuốc trước mỗi lần phun.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ong dú chỉ gặp hoa thanh long vào buổi sớm khi hoa còn mở từ đêm, nên có thể góp thêm lượt thụ phấn, nhưng nhiều vườn vẫn cần thụ tay là chính.
Ong dú có thể vào hoa chanh dây lấy phấn nhưng ít chạm đầu nhụy, nên chỉ góp phần nhỏ; côn trùng lớn và thụ tay mới là chính cho giàn chanh dây.
Ổi tự đậu trái được, ong dú chỉ có thể giúp trái đều hơn; đu đủ cái cần phấn chuyển tới nhiều hơn. Xem từng kiểu hoa trước khi mua tổ cho vườn tạp.
Mùa hoa có tổ ong dú, nên dời cắt cỏ, đốt rác, tưới phun mưa và phun thuốc ra sáng sớm hoặc chiều muộn, giữ quanh tổ yên để ong ra hoa đều.
Vườn chôm chôm, nhãn đặt tổ ong dú có thể đậu trái tốt hơn vì hoa hai cây nhiều mật và cần côn trùng mang phấn, nhưng phải tự so hai hàng có và không
Vườn có múi có thể đặt tổ ong dú lúc hoa rộ: cam, quýt phần lớn tự thụ được nhưng vẫn có thể hưởng lợi, còn bưởi giống ít hạt cần cân nhắc vì phấn lạ
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.