
Hoa chanh dây to, cấu tạo hợp với những loài côn trùng thân lớn, nên ong dú có thể vào lấy phấn mà không chạm tới đầu nhụy ở phía trên. Vì vậy ong dú chỉ có thể góp phần nhỏ cho giàn chanh dây, không thay được những loài thụ phấn chính. Bài này giúp nhà vườn đặt kỳ vọng đúng trước khi mua tổ.
Ai đã đứng dưới giàn chanh dây buổi trưa sẽ thấy bông hoa như một chiếc đĩa có vành tua tím trắng. Giữa đĩa nhô lên một cột, trên cột có năm bao phấn to treo lủng lẳng, úp mặt xuống dưới. Phía trên cùng là ba đầu nhụy cong, ban đầu dựng đứng, vài giờ sau mới cụp xuống gần ngang tầm bao phấn.
Khi một con côn trùng lớn sà vào vành hoa để hút mật ở đáy, lưng nó cọ vào bao phấn, dính phấn, rồi sang hoa khác lưng lại quệt lên đầu nhụy. Kích thước con vật phải vừa khoảng cách giữa đáy hoa và bao phấn thì mới làm được việc đó.
Ong dú nhỏ hơn nhiều. Chúng thường bay thẳng tới bao phấn, bám vào đó gom phấn vàng nhét vào giỏ chân, rồi bay về. Có những con lần xuống đáy hoa lấy mật mà lưng không chạm vào đâu cả. Đôi khi, khi nhụy đã cụp thấp, ong bò qua lại giữa bao phấn và nhụy, lúc đó mới có thể để lại vài hạt phấn. Người làm vườn gọi vui là «ong ăn phấn không công».
Đây là câu hỏi đáng hỏi trước tiên. Một số dòng chanh dây tím tự thụ khá, một số dòng vàng và nhiều dòng lai lại cần phấn từ cây khác dòng mới đậu tốt. Trên cùng một giàn, nếu tất cả là cây nhân từ một gốc mẹ bằng giâm cành, thì chúng giống nhau về di truyền và việc thụ chéo giữa các cây có thể không mang lại nhiều.
Vì vậy trước khi bàn chuyện ong, hãy hỏi lại nơi bán giống: dòng mình đang trồng tự thụ tốt hay cần trồng xen dòng khác. Câu trả lời có thể khác nhau theo vùng và theo nguồn giống, nên ghi lại để vụ sau còn đối chiếu.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Hoa rụng cả cuống sau vài ngày | Hoa không được thụ, hoặc cây thiếu nước lúc ra hoa | Giữ ẩm đều, kiểm lượng côn trùng lớn giờ hoa nở |
| Trái non teo, nhăn | Thụ phấn ít hạt, dinh dưỡng thiếu | Thử thụ tay vài hoa để so |
| Mưa đúng trưa, hoa đậu kém | Phấn bị ướt, côn trùng không ra | Vụ mưa nên thụ tay bù sau cơn mưa |
| Hoa nhiều, quanh vườn vắng côn trùng | Phun thuốc dày, ít bụi rậm, ít chỗ trú | Giảm phun giờ hoa nở, giữ bờ cây dại |
Nhìn bảng sẽ thấy: thiếu ong dú hiếm khi là nguyên nhân chính. Giàn chanh dây cần nhất là những côn trùng lớn có sẵn trong tự nhiên, cùng với nước, dinh dưỡng và giờ hoa nở không trùng mưa.
Nhiều vườn chọn thụ tay cho những đợt hoa quan trọng. Cách làm đơn giản:
Làm vài hôm sẽ thấy tay quen, mỗi giàn mất không bao lâu. Đây cũng là cách để kiểm tra: nếu thụ tay làm trái đậu tốt hẳn, nghĩa là vườn thật sự thiếu thụ phấn; nếu thụ tay cũng không khá hơn, vấn đề nằm ở chỗ khác.
Có thể nên, nếu chủ vườn hiểu đúng ong dú làm được gì. Một tổ đặt cạnh giàn sẽ:
Điều không nên kỳ vọng: đặt vài tổ rồi chờ giàn đậu trái gấp bội. Muốn biết thật, chia giàn làm hai, một phần gần tổ, một phần xa, chăm như nhau, đếm số hoa và số trái đậu trong vài đợt. Ghi chép vào sổ vườn trên app Ong Dú để khỏi quên.
Đặt tổ ở đầu giàn, dưới bóng mát nhưng cửa tổ có nắng sáng. Giàn chanh dây thường thấp, người đi lại cúi lom khom bên dưới, nên đừng kê tổ ngay lối đi dưới giàn. Ong dú không có ngòi đốt, nhưng va vào tổ hoài thì đàn cũng bất an.
Chanh dây hay bị rệp, bọ trĩ và các bệnh trên lá, trái, nên nhiều vườn phun khá thường. Mấy điều cần giữ: phun chiều muộn sau khi ong đã về tổ; không phun lúc hoa đang nở rộ; đọc nhãn để tránh hoạt chất ghi độc với ong; ngày phun mạnh thì đóng và che tổ từ tối hôm trước. Xem thêm các bài trong chuyên mục vườn cây ăn trái để tham khảo cách bố trí tổ ở những vườn khác.
Nếu muốn thử, bắt đầu với một tổ khỏe. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống đã ổn định, có thể hỏi trại cách đặt tổ cạnh giàn và mùa nào nên đưa về.
Có thể, nhưng ở mức hạn chế. Ong dú nhỏ, thường chỉ gom phấn ở bao phấn mà ít chạm vào đầu nhụy. Những côn trùng thân lớn mới là loài thụ phấn chính của hoa chanh dây.
Hay gặp nhất là hoa không được thụ, cây thiếu nước lúc ra hoa, hoặc mưa đúng giờ hoa nở. Thử thụ tay vài bông để biết có phải do thiếu thụ phấn hay không.
Thường là khi hoa đã nở hẳn và nhụy bắt đầu cụp xuống, khoảng trưa tới đầu chiều. Giờ hoa nở có thể lệch theo dòng giống và thời tiết, nên quan sát giàn của mình vài hôm.
Có. Phấn chanh dây khá nhiều nên đàn ong có nguồn ăn tốt, và ong có thể giúp cây trồng xen hoa nhỏ quanh vườn. Đó là lợi ích thực tế hơn so với mong giàn chanh dây đậu vượt bậc.
Tùy dòng. Có dòng tự thụ khá, có dòng cần phấn từ dòng khác. Hỏi lại nơi bán giống và thử đối chứng trên giàn của mình trước khi trồng xen hàng loạt.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ong dú chỉ gặp hoa thanh long vào buổi sớm khi hoa còn mở từ đêm, nên có thể góp thêm lượt thụ phấn, nhưng nhiều vườn vẫn cần thụ tay là chính.
Ổi tự đậu trái được, ong dú chỉ có thể giúp trái đều hơn; đu đủ cái cần phấn chuyển tới nhiều hơn. Xem từng kiểu hoa trước khi mua tổ cho vườn tạp.
Mùa hoa có tổ ong dú, nên dời cắt cỏ, đốt rác, tưới phun mưa và phun thuốc ra sáng sớm hoặc chiều muộn, giữ quanh tổ yên để ong ra hoa đều.
Vườn chôm chôm, nhãn đặt tổ ong dú có thể đậu trái tốt hơn vì hoa hai cây nhiều mật và cần côn trùng mang phấn, nhưng phải tự so hai hàng có và không
Vườn có múi có thể đặt tổ ong dú lúc hoa rộ: cam, quýt phần lớn tự thụ được nhưng vẫn có thể hưởng lợi, còn bưởi giống ít hạt cần cân nhắc vì phấn lạ
Ong dú chỉ có thể hỗ trợ thụ phấn mãng cầu và bơ, vì phần đực, phần cái của hoa chín lệch giờ; vườn mãng cầu vẫn cần thụ tay, vườn bơ nên xen nhóm A,
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.