
Đứng dưới gốc nhãn đang trổ bông vào một buổi sáng nắng, nghe tiếng vo ve đều đều khắp tán là biết hoa nhãn hút côn trùng tới mức nào. Chôm chôm cũng vậy. Hai cây này có hoa nhiều mật và phần lớn cần côn trùng mang phấn, nên đặt tổ ong dú trong vườn có thể giúp đậu trái đều hơn; còn hơn bao nhiêu thì vườn nào cũng phải tự so hai hàng có và không có tổ mới biết.
Người trồng chôm chôm thường nghe nói cây có «cây đực» và «cây cái». Thực tế phức tạp hơn một chút: có cây chỉ cho hoa đực, còn phần lớn cây trồng lấy trái cho hoa trông như lưỡng tính nhưng nhị gần như không tung phấn, chủ yếu làm phần cái. Những hoa này cần phấn từ hoa đực hoặc từ cây khác mang tới. Gió mang phấn chôm chôm đi không nhiều, nên côn trùng gánh phần lớn việc này.
Vì vậy có những vườn trồng toàn cây ghép một giống, hoa ra đầy mà trái đậu thưa, chùm lèo tèo vài trái. Nguyên nhân có thể nằm ở dinh dưỡng, thời tiết, nhưng cũng có thể nằm ở chỗ thiếu phấn và thiếu côn trùng chuyền phấn.
Chùm hoa nhãn mang cả hoa đực và hoa cái, nhưng chúng không nở cùng lúc. Thường một đợt hoa đực nở trước, sau đó tới đợt hoa cái, rồi lại có hoa đực nở tiếp; các đợt có lúc chồng lên nhau, có lúc tách hẳn. Hoa cái trên một chùm cần phấn từ hoa đực của chùm khác hoặc cây khác đang ở đợt đực. Côn trùng bay qua lại giữa các tán chính là người đưa thư cho những cặp hoa lệch giờ ấy.
Hoa nhãn nổi tiếng nhiều mật, ong ghé rất đông. Ong dú cũng không ngoại lệ: thân nhỏ, bò sâu vào giữa các hoa nhỏ li ti trên chùm, vừa uống mật vừa dính phấn.
| Điểm | Chôm chôm | Nhãn |
|---|---|---|
| Kiểu hoa | Nhiều cây chủ yếu làm phần cái, cần phấn từ ngoài | Đực, cái nở theo đợt xen kẽ trên chùm |
| Mật hoa | Nhiều, ong ghé đều | Rất nhiều, ong ghé đông |
| Vai trò côn trùng | Rất quan trọng với vườn một giống | Quan trọng để nối các đợt đực, cái |
| Giờ ong làm việc nhiều | Sáng tới gần trưa | Sáng sớm tới gần trưa |
| Điều cần để ý | Có cây cho phấn rải trong vườn hay không | Đợt hoa cái trùng lịch phun thuốc |
Góc quan trọng nhất của bài này: đừng hỏi người khác ong có giúp không, hãy để chính vườn mình trả lời. Cách làm dễ, chỉ cần kiên nhẫn một mùa.
Nếu hàng gần tổ nhỉnh hơn rõ trong hai mùa liên tiếp, đó là bằng chứng đáng tin cho vườn của mình. Nếu không khác gì, có thể vườn đã đủ côn trùng tự nhiên, hoặc nguyên nhân đậu kém nằm ở chỗ khác. Cả hai kết quả đều giúp quyết định đúng hơn.
Đặt tổ trên bờ liếp cao, kệ đủ cao để triều cường hay mưa lớn không chạm tới. Mái che cần rộng vì mưa tạt ngang. Chân kệ có chén nước hoặc dầu nhớt chống kiến, vì kiến vườn miền Tây rất hay tìm tới tổ. Tránh đặt sát mương nơi gió lùa ẩm suốt đêm.
Ở đây nắng gắt mùa khô là chuyện chính. Chọn chỗ dưới tán thưa, có nắng sớm chiếu vào cửa tổ, trưa có bóng râm. Mùa khô hạn nên có một khay nước sạch có đá cuội gần tổ để ong lấy nước. Hướng cửa tổ tránh lối máy phun và lối xe chở phân.
Ở cả hai kiểu vườn, cách tổ ra rìa hàng cây trong vài chục mét là ong làm việc thuận. Xem thêm bài về khoảng cách và hướng cửa trong chuyên mục Đặt tổ để thụ phấn.
Nhãn và chôm chôm đều có giai đoạn phải phun để giữ hoa và trái non khỏi sâu, bệnh. Nguyên tắc giữ ong vẫn vậy: đọc nhãn thuốc tìm cảnh báo độc với ong, ưu tiên phun chiều muộn, đóng cửa tổ trong đợt dùng thuốc trừ sâu nhóm độc với ong, hỏi cán bộ khuyến nông nếu chưa rõ. Không phun lúc hoa nở rộ buổi sáng, vì đó vừa là giờ ong ra hoa nhiều nhất vừa là giờ hoa cái nhận phấn tốt nhất.
Cách hợp lý là bắt đầu với vài tổ khoẻ đặt gần hàng thí nghiệm, đúng mùa hoa, rồi đọc kết quả cuối mùa. Tổ giống nên là tổ nhân bằng cách tách từ đàn mạnh, đông ong, thùng kín chắc, đã ổn định trước khi chở. Bà con có thể xem tổ tại trang tổ ong dú giống và báo trại thời điểm vườn sắp trổ để hẹn giao. Sau mùa hoa, tổ khoẻ còn cho một ít mật chua thanh, nhiều nước, nên cất ngăn mát. Ong dú không có ngòi đốt nên người tỉa cành, bao trái, hái trái gần tổ vẫn yên tâm.
Phần lớn cây chôm chôm trồng lấy trái cho hoa chủ yếu làm phần cái, cần phấn từ hoa khác mang tới, và côn trùng là bên mang phấn chính. Vì thế ong và côn trùng thụ phấn có vai trò quan trọng, nhất là ở vườn trồng một giống.
Hoa nhãn rất nhiều mật và hút ong đông. Ong dú ghé hoa nhãn đều, chủ yếu từ sáng sớm tới gần trưa. Trong lúc lấy mật, ong mang phấn giữa các đợt hoa đực và hoa cái.
Chọn hai hàng cây giống nhau, một hàng gần tổ, một hàng xa tổ, đánh dấu vài chùm hoa trên mỗi cây rồi đếm trái non sau khi qua đợt rụng sinh lý. So qua hai mùa là có câu trả lời riêng cho vườn của bạn.
Đặt trên bờ liếp cao, kệ vững, cao hơn mức nước thường gặp khi triều cường hay mưa lớn. Mái che rộng, chân kệ chống kiến, cửa tổ hướng ra khoảng trống đón nắng sáng.
Không có con số chung cho mọi vườn. Nên bắt đầu vài tổ cạnh khu thí nghiệm, xem ong làm việc và kết quả đếm trái, rồi mới tăng. Tổ đặt rải theo cụm sẽ dễ chăm hơn đặt lẻ khắp vườn.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ong dú chỉ gặp hoa thanh long vào buổi sớm khi hoa còn mở từ đêm, nên có thể góp thêm lượt thụ phấn, nhưng nhiều vườn vẫn cần thụ tay là chính.
Ong dú có thể vào hoa chanh dây lấy phấn nhưng ít chạm đầu nhụy, nên chỉ góp phần nhỏ; côn trùng lớn và thụ tay mới là chính cho giàn chanh dây.
Ổi tự đậu trái được, ong dú chỉ có thể giúp trái đều hơn; đu đủ cái cần phấn chuyển tới nhiều hơn. Xem từng kiểu hoa trước khi mua tổ cho vườn tạp.
Mùa hoa có tổ ong dú, nên dời cắt cỏ, đốt rác, tưới phun mưa và phun thuốc ra sáng sớm hoặc chiều muộn, giữ quanh tổ yên để ong ra hoa đều.
Vườn có múi có thể đặt tổ ong dú lúc hoa rộ: cam, quýt phần lớn tự thụ được nhưng vẫn có thể hưởng lợi, còn bưởi giống ít hạt cần cân nhắc vì phấn lạ
Ong dú chỉ có thể hỗ trợ thụ phấn mãng cầu và bơ, vì phần đực, phần cái của hoa chín lệch giờ; vườn mãng cầu vẫn cần thụ tay, vườn bơ nên xen nhóm A,
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.