
Ong dú thụ phấn hoa nhỏ bằng cách chui hẳn vào lòng hoa, cào phấn bám lên lông thân và giỏ phấn ở chân sau, rồi mang theo sang bông kế tiếp; chỉ cần vài hạt phấn rơi đúng đầu nhuỵ là bông đó có cơ hội đậu trái. Thân ong dú chỉ cỡ hạt gạo nên nó vào được những bông bé, cạn, mọc chen chúc mà ong mật to con thường bay lướt qua.
Sáng ra, khi nắng vừa ấm mặt thùng, những con ong thợ già nhất trong đàn là lứa đi kiếm ăn. Chúng bò ra miệng ống sáp ở cửa tổ, đứng lại một chút cho nóng người rồi cất cánh.
Khi tìm thấy một đám hoa đang nở, ong đậu xuống, bò vào giữa bông. Ở đó có hai thứ nó cần: mật hoa ở đáy để uống và phấn hoa ở bao phấn để mang về nuôi ấu trùng. Trong lúc bò qua bò lại, lông mịn khắp đầu, ngực và chân quét lấy phấn. Ong dùng chân trước, chân giữa chải phấn dồn về sau rồi nén vào hai «giỏ phấn» ở chân sau, thành hai cục nhỏ màu vàng, cam hoặc trắng tuỳ loài hoa.
Điều quan trọng với nhà vườn nằm ở chỗ: ong không chải sạch được hết. Luôn còn một lớp phấn lơ thơ trên lông thân. Khi ong bò sang bông kế tiếp, lớp phấn đó chạm vào đầu nhuỵ đang tiết chất dính và bám lại. Thụ phấn xảy ra đúng lúc đó, ong chẳng cần «cố ý» gì cả. Đầy giỏ phấn thì ong về tổ cất, rồi lại đi chuyến mới, suốt buổi sáng ấm.
Có những loài hoa bông chỉ to bằng đầu đũa, mọc thành chùm dày. Con ong to đậu xuống thì cả chùm rung lắc, khó bám, mỗi bông lại cho rất ít mật nên không bõ công. Ong dú nhẹ, đậu vững trên một cánh hoa mỏng và có thể bò từ bông này sang bông kia trong cùng chùm mà không cần cất cánh. Đi càng nhiều bông, phấn càng được rải đều.
Ở những cây hoa mọc len trong tán lá rậm, hoặc hoa sát mặt luống, ong lớn khó luồn vào. Ong dú bé, bay chậm và lượn sát, nên chui được vào những khe hẹp đó.
Với một số hoa nhỏ, ong lớn đậu ở mép, thò vòi vào lấy mật mà thân không chạm tới nhuỵ. Ong dú bò hẳn vào giữa bông, thân cọ vào bao phấn và đầu nhuỵ nhiều hơn. Dù vậy, chuyện «cọ được bao nhiêu» khác nhau theo cấu tạo từng loài hoa, nên chỉ nên hiểu là ong dú có thể có lợi thế ở hoa nhỏ, chứ không phải hoa nào cũng như nhau.
Để dễ hình dung, bà con có thể nhìn bảng dưới đây: cùng một chuyến bay, hạt phấn trải qua những chặng khác nhau, và chặng nào cũng có thể bị gián đoạn bởi việc làm của người trong vườn.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Việc làm vườn có thể cản trở |
|---|---|---|
| Ong rời tổ | Ong thợ già ra cửa, chờ ấm người rồi bay | Tổ đặt chỗ ẩm lạnh, khuất nắng sớm làm ong ra trễ |
| Tìm hoa | Ong lượn gần tổ, dò theo mùi và màu | Tổ đặt quá xa luống hoa cần thụ |
| Lấy phấn, mật | Bò vào bông, lông thân quét phấn | Tưới phun mưa đúng giờ hoa nở làm phấn ướt, bết |
| Sang bông khác | Phấn còn trên lông rơi xuống đầu nhuỵ | Phun thuốc lúc hoa đang mở, ong bỏ hoa hoặc chết |
| Về tổ | Cất phấn nuôi ấu trùng, rồi đi chuyến mới | Đường bay về tổ bị che chắn, cửa tổ bị nước tạt |
Không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần một buổi sáng đứng xem. Bà con có thể làm theo thứ tự này:
Muốn chắc hơn, hãy làm đối chứng: chọn hai hàng cây giống nhau, một hàng gần tổ, một hàng xa tổ hoặc được trùm lưới mỏng lúc hoa nở, rồi đếm số trái đậu của mỗi hàng. Kết quả đối chứng trên chính vườn mình đáng tin hơn mọi lời đồn.
Lời khuyên của người làm nghề là bắt đầu nhỏ. Một vài tổ đặt ở góc vườn có nhiều hoa, sát luống cần thụ, đủ để bà con tự quan sát ong ra vào, tự học cách che nắng, che mưa, và tự làm đối chứng trong một vụ. Khi đã thấy ong quen vườn và hợp cây trồng, lúc đó mới tính thêm tổ.
Nên chọn tổ đã ổn định, cửa tổ có ong ra vào đều, thùng chắc chắn và được trại giống hướng dẫn cách đặt, cách chuyển. Bà con có thể xem các tổ giống đang có tại tổ ong dú giống của trại Ong Quý để hỏi thêm loại tổ hợp với loại cây của mình. Sau khi đặt tổ, việc ghi lại ngày đặt, ngày hoa nở, ngày phun thuốc vào ứng dụng ghi lịch tổ sẽ giúp vụ sau tính toán dễ hơn rất nhiều.
Những bài khác về cách ong nhỏ làm việc trong vườn, bà con xem thêm ở chuyên mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao.
Có thể. Ong dú vẫn vào hoa bí, hoa dưa để lấy phấn và mật, và trong lúc bò qua lại vẫn mang phấn sang nhuỵ. Tuy nhiên với hoa to, ong lớn cũng làm việc tốt, nên mức đóng góp riêng của ong dú khác nhau theo vườn. Cách chắc nhất là tự so hàng gần tổ và hàng xa tổ.
Ong dú thường kiếm ăn quanh tổ chứ không bay xa như ong mật. Vì vậy phấn chủ yếu được chuyền giữa các cây gần nhau trong vườn. Đặt tổ sát khu hoa cần thụ sẽ có lợi hơn đặt ở cuối vườn.
Thông thường thì không. Ong dú nhỏ và nhẹ, chỉ bò trong lòng hoa để lấy phấn và mật. Với một vài loại hoa cắt cành, việc hoa được thụ có thể làm hoa tàn sớm hơn, nên người trồng hoa thương phẩm cần cân nhắc riêng.
Khi mưa hoặc trời lạnh, ong dú ít ra khỏi tổ, nên việc thụ phấn gần như ngừng lại. Ngày nắng ấm trở lại ong sẽ ra nhiều.
Khi vườn đang có hoa thì ong tự kiếm đủ, không cần cho ăn. Chỉ khi hết hoa kéo dài, nhất là trong nhà màng, mới tính chuyện bổ sung thức ăn hoặc chuyển tổ ra chỗ có hoa. Hỏi lại trại giống để được hướng dẫn cách làm hợp với tổ của mình.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.