
Với dưa lưới nhà màng, nên đưa tổ ong dú vào khi những hoa đực đầu tiên vừa nở, sớm hơn hoa cái vài ngày, để đàn kịp quen đường bay trước lúc phải làm việc thật. Tổ ở lại suốt đợt hoa cái nở cho tới khi chọn xong trái, rồi mới tính chuyện rút ra hay giữ lại. Bài này đi qua từng mốc, kèm những việc nhỏ quyết định ong có chịu ra hoa hay nằm im trong thùng.
Trên cây dưa lưới có hai kiểu hoa. Hoa đực mọc thành chùm nhỏ ở nách lá, nở nhiều và nở sớm. Hoa mà bà con quen gọi là hoa cái thật ra là hoa lưỡng tính, nhận ra ngay nhờ cái bầu nhụy phình tròn như trái tí hon nằm dưới cánh hoa, thường mọc ở nhánh phụ. Hạt phấn dưa nặng và dính, gió trong nhà màng gần như không mang đi được, nên phải có ai đó chuyển phấn từ hoa đực sang đầu nhụy.
Điều làm nghề dưa lưới căng thẳng là hoa chỉ mở một buổi sáng. Qua trưa, cánh hoa khép lại, cơ hội của bông đó coi như hết. Không ai mang phấn tới đúng buổi đó thì trái non vàng cuống rồi rụng, hoặc đậu được nhưng méo, một bên phình một bên lép. Đây là lý do nhiều hộ phải thuê người đi thụ tay từng bông mỗi sáng, và cũng là chỗ ong dú có thể đỡ một phần việc.
Ong dú thân nhỏ, không có ngòi đốt, quen sống trong thùng kín và chịu được không gian hẹp hơn ong mật. Chúng đi từ hoa này sang hoa khác trong cùng một buổi, mang theo phấn bám trên lông và trên chân. Mức giúp được tới đâu thì còn tuỳ giống dưa, nhiệt độ trong nhà và sức của tổ, nên câu đúng nhất là «có thể giúp», chứ không ai dám hứa trước con số.
Đừng tính lịch theo số ngày sau khi gieo, vì mỗi giống, mỗi mùa lại lệch nhau. Hãy nhìn thẳng vào cây.
| Mốc trên cây | Dấu hiệu nhìn thấy | Việc với tổ ong |
|---|---|---|
| Cây lên giàn, tỉa nhánh | Thân chính leo cao, bắt đầu để nhánh phụ ở các đốt định nuôi trái | Báo trại chuẩn bị tổ, dọn sẵn chỗ đặt và kệ |
| Hoa đực đầu tiên nở | Vài bông vàng nhỏ ở nách lá thân chính | Đưa tổ vào buổi tối, sáng sớm mở cửa tổ |
| Hoa cái đầu tiên nở | Bông có bầu nhụy phình ở nhánh phụ | Ong đã quen đường, bắt đầu theo dõi mỗi sáng |
| Đợt hoa cái rộ | Nhiều nhánh cùng có hoa cái trong vài ngày | Hạn chế phun, giữ nhà thông thoáng, ghi chép |
| Đã đậu và chọn trái | Trái non xanh, lông tơ dựng, lớn đều | Tính chuyện rút tổ hoặc chuyển sang luống khác |
Vì sao phải vào trước hoa cái? Ong mới tới chỗ lạ cần thời gian bay quanh cửa tổ để nhớ vị trí, rồi mới dò ra hoa. Nếu đưa tổ vào đúng ngày hoa cái nở, những buổi sáng quý nhất lại rơi vào lúc ong còn đang làm quen. Còn vào quá sớm, khi cây chưa có hoa, đàn phải nằm đói vài ngày trong nhà màng.
Chở tổ tới vào chiều tối khi ong đã về hết, cửa tổ đóng sẵn. Đặt lên kệ, để yên cho đàn bình tĩnh qua đêm. Sáng sớm hôm sau mới mở cửa, đứng xa một chút quan sát: ong bay vòng vòng trước cửa tổ, càng lúc vòng càng rộng, đó là chúng đang học đường. Đừng xê dịch thùng trong mấy ngày đầu.
Khung giờ đáng ra đứng xem là buổi sáng, từ lúc nắng lên tới gần trưa, trùng với lúc hoa mở. Đi chậm giữa luống, nhìn vào lòng hoa cái. Thấy ong nhỏ màu sẫm đậu lại, bò quanh đầu nhụy, chân dính phấn vàng nhạt là tốt. Hai ba ngày sau, bông được thụ có bầu nhụy xanh tươi, căng và lớn lên; bông không được thụ thì cuống ngả vàng, bầu teo lại.
Chuyện thuốc bảo vệ thực vật là chỗ dễ mất tổ nhất. Trong những ngày có tổ, hạn chế phun; nếu buộc phải phun, chọn giờ chiều muộn khi ong đã về, đóng cửa tổ trước. Nhiều nhóm thuốc trừ sâu độc với ong, kể cả một số loại lưu dẫn trong cây. Hãy đọc kỹ nhãn, hỏi cán bộ khuyến nông địa phương, và xem thêm các bài trong mục thuốc phun và ong.
Người có nghề không bỏ ngay cách cũ chỉ vì nghe nói ong làm được. Vụ đầu, hãy chia nhà màng: phần lớn để ong làm, chừa vài luống vẫn thụ tay như mọi khi, thậm chí có luống vừa ong vừa thụ tay. Ghi tỷ lệ hoa cái đậu trái, độ tròn của trái, số trái phải bỏ vì méo ở từng phần. Sau một hai vụ, chính sổ ghi của nhà mình mới trả lời được câu ong giúp tới đâu, chứ không phải lời người bán hay người hàng xóm.
Có hộ thấy ong gánh được phần lớn việc, có hộ vẫn phải thụ tay bổ sung vào những sáng nóng. Cả hai đều là kết quả bình thường. Quan trọng là biết rõ vườn mình thuộc trường hợp nào.
Khi trái đã đậu và chọn xong, nhà màng gần như hết hoa. Để tổ ở lại lâu lúc này, đàn sẽ đói dần vì quanh đó chẳng còn gì để kiếm. Việc nên làm:
Một tổ khoẻ được nghỉ ngơi ở chỗ có hoa giữa hai vụ sẽ vào vụ sau sung sức hơn nhiều so với tổ bị nhốt trong nhà màng trống.
Tổ đưa vào nhà màng nên là tổ đã ổn định, đông quân, cửa tổ ra vào đều đặn vào buổi sáng, thùng chắc chắn, nắp kín. Tổ yếu vào nhà màng nóng dễ suy, làm mất cả vụ thử. Nếu cần nguồn tổ đã quen đặt ở vườn, có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý ở Trảng Bàng và hỏi trại về lịch giao sao cho tổ tới kịp trước mốc hoa đực. Báo sớm diện tích nhà màng, giống dưa và ngày dự kiến ra hoa để trại tư vấn số tổ cho sát.
Lúc những hoa đực đầu tiên nở, sớm hơn hoa cái vài ngày. Đưa vào buổi tối, sáng hôm sau mở cửa tổ để ong làm quen đường bay trước khi hoa cái cần thụ phấn.
Suốt đợt hoa cái nở ở các đốt định nuôi trái, đến khi đã đậu và chọn trái xong. Sau đó nên rút tổ ra chỗ có hoa, vì nhà màng hết hoa thì ong sẽ đói.
Tuỳ vườn. Vụ đầu nên chừa vài luống thụ tay để so sánh, ghi tỷ lệ đậu trái và độ tròn của trái. Sổ ghi của chính nhà mình sẽ cho biết ong có thể gánh tới đâu.
Ong dú không có ngòi đốt. Khi bị phá tổ chúng có thể bu vào tóc hoặc cắn nhẹ, nhưng người đi tỉa nhánh, hái trái bình thường gần như không bị làm phiền.
Chọn giờ chiều muộn khi ong đã về, đóng cửa tổ trước khi phun và mở lại khi thuốc đã khô, tránh để tổ đóng lâu giữa trưa nóng. Đọc kỹ nhãn thuốc về độ độc với ong và hỏi cán bộ khuyến nông trước khi chọn thuốc.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ong dú có thể lọt ra nếu lưới mắt thưa hoặc có khe ở cửa, chân vách, đường nối mái; lưới chống côn trùng mắt nhỏ còn nguyên thường giữ được ong.
Ong dú đập vào mái màng vì ánh sáng qua màng tản đều, ong mất mốc nên bay về chỗ sáng nhất; hạ tổ, tạo mốc màu, che chỗ chói và thông gió mái sẽ đỡ.
Thụ phấn tay chắc từng bông nhưng tốn công mỗi sáng, ong dú đỡ công nhưng phụ thuộc đàn và thời tiết; nhiều nhà màng kết hợp và thử đối chứng một vụ.
Trước khi đưa ong dú vào nhà màng: gỡ bẫy dính màu, ngưng thuốc độc với ong, kiểm thông gió, chuẩn bị nước và kệ có mái che để tổ mới không hao ong.
Ong dú chưa thay được việc rung hoa cà chua vì phấn nằm trong ống bao phấn cần rung mới rơi; ong chỉ có thể hỗ trợ thêm, rung giàn vẫn là việc chính.
Ong dú chịu nóng có giới hạn: nhà màng hầm hập thì ong ngưng bay, tổ phơi nắng có thể chết ngộp. Cần che riêng thùng, thông gió và đặt tổ chỗ mát nhất
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.