
Nói gọn: ong dú chưa thay được việc rung hoa cà chua. Hoa cà chua giữ phấn trong một ống kín và chỉ nhả ra khi bị rung, mà ong dú ở ta thường không có kiểu rung đó. Chúng có thể góp thêm một phần bằng cách nhặt phấn đã rơi và cọ qua đầu nhụy, nên trong nhà lưới cà chua, ong dú hợp vai phụ hơn vai chính. Dưới đây là chỗ ong làm được, chỗ vẫn cần bàn tay người, và cách kết hợp cho đỡ công.
Nhìn kỹ một bông cà chua sẽ thấy các bao phấn màu vàng dính vào nhau thành cái ống nhọn bọc quanh vòi nhụy. Phấn nằm bên trong ống, cửa ra rất hẹp. Ngoài đồng, gió lay cây và các loài ong lớn ghé hoa làm ống rung lên, phấn rắc xuống đầu nhụy ngay bên dưới. Hoa cà chua tự thụ được, nhưng phải có lực rung.
Trong nhà lưới, gió gần như đứng yên. Cây đứng im thì phấn cứ nằm trong ống. Kết quả quen thuộc: chùm hoa nở đẹp mà rụng nhiều, trái đậu được thì nhỏ, ít hạt, ruột rỗng, hình dạng lệch. Đây là lý do nhiều nhà lưới phải có người đi rung giàn mỗi ngày.
Hoa cà chua lại hầu như không có mật. Loài ong nào tới chủ yếu là vì phấn, nên một bông không nhả phấn dễ dàng thì cũng kém hấp dẫn với ong.
Ở những vùng có ong nghệ, con ong bám vào bông hoa rồi rung cơ ngực thật nhanh, tiếng vo vo đổi giọng, phấn từ ống bao phấn bắn ra thành bụi. Người ta gọi là thụ phấn bằng rung. Ong mật không làm kiểu này. Các loài ong dú phổ biến ở Việt Nam cũng thường không rung hoa như vậy. Chúng đậu lên, bò quanh, gom chút phấn rơi ra mép ống, và khi bò qua đầu nhụy có thể để lại một ít.
| Cách làm | Ưu điểm | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Gõ, lắc dây giàn bằng tay | Đơn giản, không tốn thiết bị | Tốn công mỗi ngày, phải làm đúng giờ phấn khô |
| Máy rung cầm tay chạm vào cuống chùm hoa | Phấn nhả đều, nhanh hơn gõ tay | Vẫn phải đi từng chùm, cần pin và người làm |
| Quạt thông gió tạo chuyển động trong nhà | Giảm ẩm, cây lay nhẹ cả ngày | Lay nhẹ thì chỉ hỗ trợ, không thay được rung |
| Đặt tổ ong dú | Thêm người làm phụ không công, tận dụng phấn đã rơi | Chỉ có thể hỗ trợ một phần, cần thêm hoa có mật cho ong |
| Chất hỗ trợ đậu trái | Giúp đậu khi thời tiết bất lợi | Dùng đúng nhãn, hỏi khuyến nông; trái có thể ít hạt |
Hầu hết nhà lưới làm tốt thường kết hợp: rung giàn là việc chính, quạt giữ thông thoáng, và nếu có ong thì ong lo phần lặt vặt.
Một mẹo của người làm lâu: rung khi thấy phấn rơi thành bụi vàng nhạt nếu búng nhẹ chùm hoa. Thấy phấn không rơi, có thể trời còn ẩm, chờ thêm một chút.
Đáng thử khi nhà lưới trồng xen thêm cây có hoa nhiều mật, hoặc nằm cạnh vườn có hoa để ong ra vào được, hay khi chủ vườn muốn giảm bớt số lần rung. Cách làm chắc chắn:
Ghi chép đều tay qua vài lứa mới nói được ong giúp tới đâu ở nhà lưới của mình. Có nhà thấy đáng, có nhà thấy không đáng, đều là chuyện bình thường. Các cách đặt tổ cho từng kiểu nhà có thêm trong mục nhà màng và nhà lưới.
Còn nếu nhà lưới đang phun thuốc định kỳ, hãy tính lịch phun trước khi đặt ong. Nhiều nhóm thuốc trừ sâu độc với ong; đọc kỹ nhãn, hỏi cán bộ khuyến nông, phun chiều muộn và đóng cửa tổ trước khi phun.
Lời khuyên thật: nếu nhà lưới chỉ trồng cà chua thuần, đừng mua nhiều tổ với kỳ vọng bỏ rung tay. Nếu vườn có cả cà chua lẫn dưa, bí, rau ăn lá ra hoa, hoặc hàng rào hoa quanh nhà lưới, một vài tổ ong dú vừa có việc quanh năm vừa giúp thêm cho cà chua. Khi cần tổ, có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý và kể rõ vườn trồng gì để trại khuyên số tổ hợp lý.
Các loài ong dú phổ biến ở ta thường không rung hoa như ong nghệ. Chúng chủ yếu nhặt phấn đã rơi và có thể hỗ trợ thêm một phần, nhưng chưa thay được việc rung giàn.
Thường do phấn không nhả vì thiếu gió lay, kèm nhiệt độ quá nóng hoặc ẩm cao lúc hoa nở. Thiếu nước, mất cân đối dinh dưỡng cũng góp phần, nên cần xem cả cách chăm.
Giữa buổi sáng, khi sương đã ráo và phấn khô, búng nhẹ chùm hoa thấy bụi vàng rơi ra. Tránh rung lúc cây còn ướt hoặc giữa trưa nắng gắt.
Ong dễ đói vì hoa cà chua gần như không có mật. Nên có thêm hoa có mật quanh nhà lưới hoặc để ong ra ngoài được, nếu không đàn sẽ suy dần.
Tuỳ thời tiết và kết quả theo dõi. Nếu dùng, chỉ dùng đúng hướng dẫn trên nhãn và hỏi cán bộ khuyến nông, đồng thời ghi chép để biết dãy nào thật sự cần.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ong dú có thể lọt ra nếu lưới mắt thưa hoặc có khe ở cửa, chân vách, đường nối mái; lưới chống côn trùng mắt nhỏ còn nguyên thường giữ được ong.
Ong dú đập vào mái màng vì ánh sáng qua màng tản đều, ong mất mốc nên bay về chỗ sáng nhất; hạ tổ, tạo mốc màu, che chỗ chói và thông gió mái sẽ đỡ.
Thụ phấn tay chắc từng bông nhưng tốn công mỗi sáng, ong dú đỡ công nhưng phụ thuộc đàn và thời tiết; nhiều nhà màng kết hợp và thử đối chứng một vụ.
Trước khi đưa ong dú vào nhà màng: gỡ bẫy dính màu, ngưng thuốc độc với ong, kiểm thông gió, chuẩn bị nước và kệ có mái che để tổ mới không hao ong.
Ong dú chịu nóng có giới hạn: nhà màng hầm hập thì ong ngưng bay, tổ phơi nắng có thể chết ngộp. Cần che riêng thùng, thông gió và đặt tổ chỗ mát nhất
Nhà màng 1.000 m2 không có số tổ cố định; bắt đầu với hai ba tổ khoẻ đặt rải đều theo khu, đếm ong ghé hoa mỗi sáng rồi mới quyết thêm hay giữ.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.