
Muốn ong dú giúp thụ phấn cà phê thì tổ phải có mặt trong vườn trước đợt tưới kích hoa, không phải lúc hoa đã trắng cành. Hoa cà phê nở rộ rồi tàn chỉ trong vài ngày, ong mới đặt vào cần thời gian làm quen lối bay, nên ai đợi thấy hoa mới đi mua tổ thường lỡ mất đợt chính.
Người làm cà phê ở Tây Nguyên đều quen cảnh này: sau những tháng khô, tưới nước đợt đầu, chờ ít hôm là cả vườn bung hoa trắng, thơm nức từ sáng sớm. Rồi chỉ vài hôm sau, cánh hoa rụng lả tả dưới gốc. Khoảng thời gian hoa mở và nhận phấn rất ngắn, nên côn trùng nào có mặt đúng lúc mới giúp được.
Ong dú là loài ong nhỏ không có ngòi đốt, bay quanh tổ trong bán kính hẹp hơn ong mật. Điều đó có lợi ở chỗ ong ở lại làm việc quanh vườn mình, nhưng cũng có nghĩa ong cần biết đường. Một tổ vừa chở tới chỗ mới, những ngày đầu ong bay thăm dò, lượn quanh cửa tổ để nhớ vị trí, rồi mới mạnh dạn đi xa dần. Nếu tổ tới đúng hôm hoa nở rộ, phần lớn đợt hoa đó đã qua khi đàn ong vừa quen chỗ.
Vì vậy, với cà phê, câu hỏi đầu tiên không phải «mấy tổ» mà là «khi nào tổ vào vườn».
Cách dễ nhất là lấy lịch tưới của chính vườn mình làm mốc. Mỗi nhà có thói quen tưới đợt đầu khác nhau, tuỳ thời tiết, tuỳ nước giếng hay nước hồ, tuỳ cây đã đủ thời gian nghỉ khô hay chưa. Từ mốc đó, tính ngược lại như sau:
Nếu năm đó có mưa trái mùa làm hoa nở sớm hơn dự tính, đừng hoảng. Ong vào trễ vẫn có thể giúp những đợt hoa sau, và những lô hoa nở lắt nhắt còn sót lại.
| Mốc | Việc với tổ ong | Việc với vườn |
|---|---|---|
| Trước tưới đợt đầu | Đặt tổ, mở cửa vào chiều tối hoặc sáng sớm, để ong yên | Dọn cỏ quanh chỗ đặt tổ, chuẩn bị kệ kê, chống kiến |
| Những ngày chờ hoa | Nhìn cửa tổ mỗi sáng, xem ong ra vào đều chưa | Hạn chế phun thuốc, nếu buộc phải phun thì báo trước để che tổ |
| Hoa nở rộ | Không di chuyển tổ, không mở nắp tổ | Không phun thuốc lên hoa, tưới tránh xối thẳng vào kệ tổ |
| Giữa các đợt hoa | Để ý ong có còn mang phấn về không | Giữ dải hoa dại, cây che bóng có hoa quanh vườn |
| Hết mùa hoa | Quyết giữ tổ, chuyển vườn khác hay gửi lại trại | Ghi chép trái đậu ở hàng có tổ và hàng đối chứng |
Vườn cà phê kín tán, nắng gắt mùa khô, có hệ thống tưới, có lối đi xe chở phân và bình phun. Chỗ đặt tổ phải tính hết mấy thứ này.
Đặt tổ dưới bóng cây che, cây muồng, cây bơ hay mái che tự dựng, sao cho buổi trưa tổ không hứng nắng trực tiếp. Kê tổ trên kệ cao vừa tầm thắt lưng, chân kệ có chén nước hoặc bôi mỡ để chặn kiến. Mùa khô kiến trong vườn cà phê rất nhiều, tổ đặt sát đất là dễ bị kiến vào phá.
Ong dú thích lối bay thoáng ngay trước cửa. Quay cửa tổ ra khoảng trống giữa hai hàng cây hoặc mé lô, không quay thẳng vào gốc cà phê rậm lá. Hướng đông hoặc đông nam giúp ong nhận nắng sớm, ra bay sớm, đúng lúc hoa cà phê mở và thơm nhất.
Vườn tưới béc hay tưới phun mưa thì tổ phải nằm ngoài vòng nước. Nước xối vào cửa tổ nhiều ngày làm ong khó ra, tổ ẩm. Đồng thời, đừng đặt tổ ngay lối đi chính, nơi người kéo ống phun thuốc qua lại. Một góc lô yên tĩnh, có cây che, cách xa lối đi là tốt nhất.
Muốn tìm hiểu thêm về khoảng cách và cách bố trí tổ trong vườn, có thể đọc trong chuyên mục Đặt tổ để thụ phấn.
Đây là phần người trồng hay bỏ qua nhất. Mùa hoa cũng là mùa nhiều nhà xử lý rệp, mọt đục cành hay bệnh trên lá. Ong dú đang ra hoa mà gặp thuốc phun thì đàn có thể suy yếu rất nhanh.
Các bài chi tiết hơn về giờ phun và nhóm thuốc nằm ở chuyên mục Thuốc phun và ong.
Không ai hứa được ong dú sẽ làm vườn cà phê tăng bao nhiêu. Hiệu quả có thể khác nhau tuỳ giống cà phê, độ tuổi vườn, thời tiết lúc hoa nở, lượng côn trùng tự nhiên sẵn có. Cách chắc chắn nhất là tự đối chứng:
Ghi chép một hai mùa sẽ cho câu trả lời thật hơn mọi lời quảng cáo. Có vườn thấy khác biệt rõ, có vườn chỉ thấy chút ít, vì vậy nên tự đo trước khi mở rộng.
Với vườn cà phê, nên chọn tổ đang mạnh: cửa tổ có ong ra vào đều đặn buổi sáng, ong mang phấn về chân, thùng chắc chắn, đóng kín, không nứt. Tổ yếu đưa vào vườn mới, gặp nắng gắt mùa khô dễ chậm làm quen và ít ong đi kiếm ăn.
Nếu vườn chưa có tổ nào, có thể xem tổ ong dú giống của trại Ong Quý và hỏi thẳng trại về lịch giao cho kịp trước đợt tưới. Nói rõ diện tích vườn, giống cà phê, ngày dự kiến tưới để trại tư vấn số tổ và ngày chở. Sau khi đặt tổ, ghi ngày đặt, ngày tưới, ngày hoa rộ vào sổ tổ trên app Ong Dú để mùa sau canh lịch dễ hơn.
Nên đặt tổ trước ngày tưới đợt đầu ít nhất vài ngày, tốt hơn là khoảng một tuần. Ong cần thời gian bay thăm dò và nhớ vị trí tổ. Tới đúng ngày hoa nở là hơi muộn với đợt hoa chính.
Mỗi đợt hoa cà phê thường chỉ rộ trong vài ngày rồi tàn nhanh. Vườn có thể ra thêm vài đợt hoa sau các lần tưới hoặc mưa. Vì thế nên giữ tổ trong vườn cả mùa hoa thay vì chỉ một đợt.
Ong dú không có ngòi đốt, nên người làm vườn đi lại quanh tổ khá yên tâm. Khi bị quấy, ong có thể bay quanh hoặc bám tóc, gây phiền một chút nhưng không đau như ong mật. Vẫn nên đặt tổ xa lối đi chính để ong yên làm việc.
Có, nếu buộc phải phun. Đóng cửa tổ từ tối hôm trước, che mát, mở lại khi thuốc đã khô. Tốt nhất là tránh phun lên hoa đang nở và đọc kỹ cảnh báo về ong trên nhãn thuốc.
Không ai nói chắc được. Ong dú có thể hỗ trợ thụ phấn, nhưng mức giúp tuỳ giống cây, thời tiết và côn trùng sẵn có trong vùng. Hãy để vài hàng đối chứng, đếm trái non và ghi lại để tự đánh giá cho vườn mình.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.