
Khoảng trống hoa là những tuần trong năm mà trong bán kính ong dú bay tới gần như không còn hoa cho phấn và mật. Cách tìm ra nó không cần máy móc: mỗi tháng đi một vòng vườn, ghi lại cây nào đang nở, rồi đối chiếu với những gì nhìn thấy ở cửa tổ. Sau một năm, chủ vườn có trong tay tấm bản đồ hoa của riêng mảnh đất mình, biết chính xác tháng nào cần lấp.
Nhiều chủ vườn nghĩ trồng cả chục loại cây thì ong lúc nào cũng có ăn. Thực tế, phần lớn cây ăn trái và cây công nghiệp ra hoa dồn vào một vài đợt, thường gắn với lúc chuyển mùa hoặc sau đợt xử lý ra hoa. Hoa nở dày vài tuần, rồi cả vườn chỉ còn lá xanh. Khi các cây chính lại cùng rơi vào một khung thời gian, khoảng trống càng dài.
Ong dú khác ong mật ở chỗ đàn nhỏ, kho dự trữ không lớn và không bay đi xa tìm nguồn mới. Một tổ ong dú thường chỉ làm việc trong phạm vi quanh tổ vài trăm mét, tuỳ địa hình. Nếu trong vòng đó không còn hoa, đàn phải ăn vào mật và phấn đã cất. Kéo dài vài tuần, tổ yếu dần, ít ong thợ, và đến lúc vườn ra hoa lại thì lực lượng không còn đủ để làm việc.
Vì thế với người dùng ong dú để thụ phấn, câu hỏi quan trọng không chỉ là «mùa hoa chính khi nào» mà còn là «giữa hai mùa hoa, ong sống bằng gì».
Việc dò khoảng trống bắt đầu bằng một thói quen đơn giản: chọn một ngày cố định mỗi tháng, ví dụ ngày đầu tháng, đi một vòng quanh tổ vào buổi sáng nắng ráo, khi ong hoạt động mạnh.
Ghi vào sổ tay giấy cũng được, nhưng nhiều nhà vườn thấy tiện hơn khi ghi ngay trên điện thoại kèm ảnh chụp khóm hoa. Sổ vườn trong ứng dụng Ong Dú cho phép ghi theo ngày và theo tổ, sang năm mở lại so sánh rất nhanh.
Đi vườn cho biết có hoa hay không; cửa tổ cho biết hoa đó có đủ nuôi đàn hay không. Hai nguồn này bổ sung cho nhau. Quan sát cửa tổ vào khoảng giữa buổi sáng, khi nắng lên đều.
| Điều nhìn thấy ở cửa tổ | Có thể đang nói gì | Nên làm |
|---|---|---|
| Ong ra vào đều, nhiều con về chân mang cục phấn màu | Quanh tổ đang có nguồn phấn tốt | Ghi tháng này là tháng đủ ăn |
| Ong ra vào thưa dù trời nắng ráo, ít con mang phấn | Nguồn hoa đang cạn dần | Ghi tháng hở, theo dõi thêm một hai tuần |
| Ong bay quanh vật ngọt, nước đường rơi, quầy trái cây | Đàn đang thiếu mật, đi tìm bất cứ thứ gì ngọt | Ưu tiên lấp khoảng trống ngay |
| Cửa tổ thu hẹp, ong canh cửa đông hơn ong đi làm | Đàn chuyển sang thế giữ nhà, có thể do thiếu thức ăn hoặc bị quấy | Kiểm tra thêm kiến, thằn lằn trước khi kết luận |
Một lưu ý: trời mưa dầm, âm u nhiều ngày ong cũng ít ra, không phải lúc nào cũng do thiếu hoa. Chỉ ghi tháng hở khi thấy dấu hiệu lặp lại trong những ngày nắng đẹp.
Sau vài tháng ghi chép, chép tất cả vào một bảng: hàng là tên cây, cột là 12 tháng. Ô nào cây đó nở thì đánh dấu, nở rộ đánh dấu đậm. Cuối bảng thêm một dòng tổng: tháng đó có bao nhiêu cây đang nở mà ong có ghé.
Nhìn dòng tổng, các tháng chỉ có không hoặc một hai cây lẻ tẻ chính là khoảng trống. Thường sẽ thấy một trong ba kiểu:
Lịch hoa của mỗi vùng có thể lệch so với lịch chung, và cùng một giống cây ở hai vườn cạnh nhau cũng có thể nở lệch nhau vài tuần do tưới, bón, tuổi cây. Vì vậy bảng của vườn mình đáng tin hơn mọi bảng in sẵn. Muốn xem khung chung theo vùng để đối chiếu, có thể đọc thêm các bài trong mục Lịch hoa theo mùa vụ.
Khi đã biết tháng hở, việc tiếp theo là chọn cách lấp hợp với vườn. Không có cách nào đúng cho mọi nơi; nhiều vườn dùng kết hợp hai ba cách.
Một nguyên tắc chung: lấp bằng nguồn hoa không phun thuốc, đặt gần tổ. Một khóm hoa đẹp nhưng nằm cuối một vườn vừa phun thuốc có thể gây hại nhiều hơn là giúp.
Nhiều chủ vườn sau khi thấy tổ hoạt động tốt vụ đầu muốn mua thêm ngay. Nếu bảng 12 tháng còn khoảng trống dài chưa lấp, thêm tổ chỉ khiến nhiều miệng ăn chia nhau ít hoa hơn trong tháng hở. Thứ tự hợp lý là: dò khoảng trống, lấp dần, rồi mới tăng số tổ.
Ngược lại, khi vườn đã có hoa nối nhau gần như quanh năm, việc thêm tổ để thụ phấn cho vụ chính trở nên chắc chắn hơn, vì đàn đến mùa hoa lúc nào cũng đông quân. Khi đó có thể tham khảo tổ ong dú giống của trại, hỏi trại về tình trạng đàn trước khi chở về, và đặt tổ mới vào đúng lúc vườn đang có hoa để đàn quen chỗ nhanh. Hiệu quả thụ phấn ở từng loại cây có thể khác nhau; nên để vài hàng không đặt tổ gần để tự đối chứng.
Đó là những tuần trong năm mà quanh tổ gần như không có hoa cho phấn và mật. Trong thời gian này đàn ong dú phải ăn vào dự trữ. Khoảng trống dài làm tổ yếu, đến mùa hoa chính không đủ quân để làm việc.
Lý tưởng là trọn một năm để thấy đủ mùa khô và mùa mưa. Tuy vậy chỉ sau ba bốn tháng đã thấy được những chỗ hở rõ nhất. Năm thứ hai ghi tiếp để biết lịch có lệch không.
Không hẳn. Trời âm u, mưa dầm, gió lớn, tổ bị kiến hay thằn lằn quấy cũng làm ong ít ra. Chỉ ghi là tháng hở khi thấy ong thưa và ít mang phấn trong nhiều ngày nắng đẹp liên tiếp.
Có. Ong dú bay quanh tổ vài trăm mét, không phân biệt ranh đất. Cây nhà bên cạnh có thể đang nuôi ong nhà mình trong tháng vườn mình vắng hoa, và ngược lại lịch phun thuốc bên đó cũng ảnh hưởng tới tổ.
Dùng được để tham khảo khung mùa. Nhưng mỗi vùng, mỗi giống và cách chăm từng vườn có thể làm hoa nở lệch vài tuần. Bảng tự ghi ở chính vườn mình mới là căn cứ để quyết định lấp chỗ nào.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ở Đông Nam Bộ nên đặt tổ ong dú khoảng tháng 11 tới tháng 3, trước đợt hoa điều, cà phê, sầu riêng một hai tuần; lịch từng vườn có thể lệch theo mưa.
Ở Tây Nguyên nên đặt tổ ong dú khoảng tháng 12 tới tháng 3, vài ngày trước đợt tưới cà phê đầu tiên; vùng cao lạnh và từng vườn có thể nở lệch.
Ở miền Tây nên đặt tổ ong dú một hai tuần trước đợt hoa chính mùa khô hoặc theo lịch xử lý hoa nghịch của vườn; vùng nước nổi, ven biển cần kê tổ khác
Giữ lớp cây phủ đất ra hoa dưới tán vườn giúp ong dú có ăn giữa hai đợt hoa chính. Bài chỉ cách chọn loài, phát luân phiên và giữ an toàn khi phun thu
Ở miền Trung nên đặt tổ ong dú từ sau Tết tới khoảng giữa năm khi cây ra hoa, còn mùa mưa bão cuối năm thì thu tổ về chỗ kín; từng vùng có thể lệch.
Hàng rào cây ra hoa lệch mùa với cây chính là cách bền nhất để ong dú có ăn quanh năm. Bài chỉ cách chọn cây theo tháng nở, bố trí gần tổ và tỉa giữ h
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.