
Muốn ong dú có ăn quanh năm, cách bền nhất là dựng một tầng cây lâu năm ở bờ ranh, hàng rào và hàng chắn gió, chọn những cây nở hoa lệch tháng với cây chính trong vườn. Tầng cây này mất vài năm mới thành, nhưng khi đã thành thì nó là bộ khung thức ăn, các cách lấp khác chỉ còn phải vá vào chỗ nhỏ. Bài này đi qua cách chọn cây, bố trí và chăm sao cho hàng rào nuôi ong mà không giành nước, giành nắng với vườn.
Cây đệm ngắn ngày và lớp phủ đất lấp khoảng trống nhanh, nhưng phải gieo lại, phát lại mỗi năm. Hàng rào hoa thì khác: một khi đã lớn, cây tự ra hoa theo nhịp của nó, gần như không đòi thêm công. Với nhà vườn định giữ ong dú nhiều năm để thụ phấn, đây là khoản đầu tư công sức đáng làm nhất.
Bờ ranh, mép mương, hàng rào quanh nhà vốn đã có cây. Câu hỏi chỉ là thay dần những cây không cho hoa bằng cây có hoa, và sắp xếp sao cho tháng nào cũng có ít nhất một loài đang nở.
Bước đầu tiên là lấy bảng lịch hoa của vườn mình ra, nhìn các tháng vắng hoa. Cây hàng rào phải lấp đúng các tháng đó; trồng một cây nở trùng mùa với cây chính thì gần như vô ích cho mục tiêu nối mùa.
Một số nhóm cây hay được nhà vườn Nam Bộ dùng làm tầng bờ ranh, có thể tham khảo:
| Nhóm cây | Kiểu ra hoa thường gặp | Vị trí hợp |
|---|---|---|
| Dừa | Ra buồng hoa nối nhau gần như quanh năm khi cây đã trưởng thành | Bờ mương, bờ bao, ranh đất rộng |
| Khế | Ra hoa nhiều đợt trong năm, chùm hoa nhỏ màu tím hồng | Góc vườn, cạnh nhà, hàng rào thấp |
| Chùm ngây | Hoa trắng nhỏ, nhiều nơi thấy nở rải nhiều tháng | Hàng rào, có thể tỉa thấp lấy lá |
| Bông trang, các cây bụi hoa chùm | Nở rải, chịu cắt tỉa tốt | Hàng rào trước nhà, bờ lối đi |
| Cây ăn trái phụ khác mùa (ổi, mận, chanh…) | Tuỳ giống, nhiều cây ra hoa rải | Xen trong hàng rào, vừa có trái vừa có hoa |
Thời điểm nở của mỗi loài có thể lệch theo vùng, giống, tuổi cây và cách chăm. Bảng trên chỉ là gợi ý để thử; trước khi trồng nhiều, nên quan sát các cây cùng loài đang có quanh xóm xem chúng nở tháng nào và ong dú có ghé không.
Hàng rào hoa chỉ có ích khi ong dễ tới và không gây hại cho vườn.
Nhiều vườn kết hợp được hai việc: hàng chắn gió vốn phải trồng để bảo vệ cây trái, nay chọn loài có hoa thay vì loài chỉ có lá.
Hàng rào cắt tỉa sai lúc là mất hoa cả mùa. Vài việc cần nhớ:
Hai ba năm đầu, hàng rào chưa cho nhiều hoa. Thời gian này vẫn phải dựa vào các cách lấp nhanh: giữ cỏ hoa và lớp phủ đất, gieo cây đệm ngắn ngày trước tháng vắng, hoặc chuyển tổ sang vườn khác đang có hoa. Bài nào trong mục Lịch hoa theo mùa vụ cũng có thể dùng làm tài liệu đi kèm.
Mỗi năm, cập nhật lại bảng lịch hoa của vườn: ghi thêm tháng nở của cây hàng rào khi chúng bắt đầu ra hoa. Dần dần các ô trống trên bảng được tô kín. Khi hàng rào đã nối được phần lớn các tháng, chủ vườn sẽ thấy tổ ong ít phải chuyển, ít phải cho ăn thêm.
Hàng rào hoa không làm vườn tự nhiên đậu trái nhiều hơn; nó giữ cho đàn ong khoẻ để đến mùa cây chính ra hoa thì ong đủ quân làm việc. Hiệu quả thụ phấn với từng cây trồng có thể khác nhau, nên giữ vài hàng đối chứng để so.
Khi nguồn hoa quanh vườn đã ổn định, việc đặt thêm tổ trở nên an toàn hơn vì tổ mới về không phải chịu cảnh đói. Có thể tham khảo các loại tổ ong dú giống và trao đổi với trại về số tổ hợp với độ dài hàng rào và diện tích vườn. Bắt đầu ít tổ, quan sát một mùa, rồi mới tăng dần.
Tuỳ loài cây. Cây bụi hoa chùm có thể ra hoa sau một năm, cây lớn như dừa, khế cần vài năm. Vì vậy nên trồng xen cả cây nhanh và cây chậm, và vẫn dùng các cách lấp ngắn hạn trong thời gian chờ.
Có thể có nếu trồng quá sát. Giữ hàng rào ở bờ ranh, mép mương, cách tán cây chính một khoảng và tỉa gọn định kỳ thì mức cạnh tranh thường thấp.
Không nên nếu mục tiêu là nối mùa. Một loài thường nở cùng một lúc, xong là cả hàng rào vắng hoa. Xen nhiều loài theo cụm giúp đoạn nào cũng có lúc nở.
Quan sát vào buổi sáng nắng khi cây đang nở, đứng vài phút xem có những con ong nhỏ màu sẫm đậu vào hoa. Ghi lại vào sổ vườn. Loài nào ong ghé đều thì nhân thêm.
Nếu tổ chỉ ở vườn vài tuần mùa hoa rồi chuyển đi, hàng rào hoa ít quan trọng hơn. Nhưng nếu muốn giữ tổ tại vườn quanh năm thì tầng cây có hoa là nền móng để đàn không yếu đi giữa các mùa.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Ở Đông Nam Bộ nên đặt tổ ong dú khoảng tháng 11 tới tháng 3, trước đợt hoa điều, cà phê, sầu riêng một hai tuần; lịch từng vườn có thể lệch theo mưa.
Ở Tây Nguyên nên đặt tổ ong dú khoảng tháng 12 tới tháng 3, vài ngày trước đợt tưới cà phê đầu tiên; vùng cao lạnh và từng vườn có thể nở lệch.
Khoảng trống hoa là những tuần quanh tổ gần như không có hoa. Tìm bằng cách đi vườn mỗi tháng, đọc cửa tổ và lập bảng 12 tháng để biết chỗ hở cần lấp.
Ở miền Tây nên đặt tổ ong dú một hai tuần trước đợt hoa chính mùa khô hoặc theo lịch xử lý hoa nghịch của vườn; vùng nước nổi, ven biển cần kê tổ khác
Giữ lớp cây phủ đất ra hoa dưới tán vườn giúp ong dú có ăn giữa hai đợt hoa chính. Bài chỉ cách chọn loài, phát luân phiên và giữ an toàn khi phun thu
Ở miền Trung nên đặt tổ ong dú từ sau Tết tới khoảng giữa năm khi cây ra hoa, còn mùa mưa bão cuối năm thì thu tổ về chỗ kín; từng vùng có thể lệch.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.