
Cách duy nhất để biết ong dú có giúp vườn mình hay không là tự so: chọn hai nhóm cây giống nhau, một nhóm gần tổ, một nhóm làm đối chứng, đánh dấu một số hoa ở mỗi nhóm rồi đếm xem bao nhiêu hoa thành trái, trái có đều không. Ghi đều tay vào sổ qua một hai vụ, kết quả của chính vườn mình đáng tin hơn mọi lời đồn. Bài này đưa ra một mẫu sổ đơn giản, làm được bằng cây bút và mấy sợi dây màu.
Hàng xóm bảo «có ong trái đậu nhiều hẳn», người khác lại bảo «chẳng khác gì». Cả hai có thể đều đúng ở vườn của họ. Hiệu quả thụ phấn của ong dú có thể khác nhau theo loại cây, giống, mùa, thời tiết, mật độ côn trùng tự nhiên sẵn có và cách chăm. Cây tự thụ tốt có khi khác biệt ít; cây cần côn trùng mang phấn thì có thể khác biệt rõ hơn. Không ai nói thay được cho vườn của mình.
Ghi sổ còn có cái lợi khác: nó buộc mình ra vườn nhìn hoa đều đặn. Nhiều chuyện như hoa rụng hàng loạt sau đợt nắng nóng, trái méo sau trận mưa, chỉ phát hiện được khi có ghi chép.
Ong bay khắp vườn nên khó có chuyện hàng này có ong, hàng kia tuyệt đối không. Có hai cách chia hay dùng:
Với nhà màng, có thể so giữa hai nhà cùng giống, một nhà có tổ, một nhà không, miễn hai nhà được chăm giống nhau.
Tưới, bón, tỉa, phun ở hai nhóm phải như nhau. Nếu nhóm gần tổ được tưới kỹ hơn vì gần vòi nước, kết quả sẽ lệch mà không phải do ong. Trước khi bắt đầu, đi một vòng và chọn những cây khoẻ tương đương nhau.
Càng nhiều hoa được đánh dấu thì kết quả càng ít bị may rủi chi phối. Với cây hoa to như dưa, bí, chọn vài chục hoa mỗi nhóm. Với cây hoa chùm như nhãn, xoài, đánh dấu theo chùm, mỗi nhóm vài chùm trên nhiều cây khác nhau.
Muốn biết hoa đã thụ phấn trông ra sao, bài trong mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao có hướng dẫn nhìn trái non mà nhận biết.
Không cần phức tạp. Kẻ một bảng như dưới, mỗi dòng là một lần đánh dấu:
| Cột | Ghi gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Ngày đánh dấu | Ngày hoa nở, màu dây | Dây đỏ, sáng thứ hai |
| Nhóm | Gần tổ, xa tổ, trong túi lưới, chùm trần | Chùm trần, cây số 3 |
| Số hoa đánh dấu | Đếm khi buộc dây | Ghi con số thực đếm được |
| Số trái non giữ lại | Đếm sau khoảng cố định | Ghi cùng ngày cho mọi nhóm |
| Trái méo, lệch | Đếm riêng | Kèm ảnh chụp nếu được |
| Thời tiết, phun, tưới | Chuyện bất thường trong khoảng đó | Mưa lớn hai ngày, phun thuốc nấm chiều tối |
Tính đơn giản: lấy số trái giữ lại chia cho số hoa đánh dấu ở mỗi nhóm, rồi đặt hai con số cạnh nhau. Nếu nhóm có ong nhỉnh hơn ở nhiều đợt đánh dấu liên tiếp, đó là tín hiệu đáng chú ý. Nếu chênh lệch lúc có lúc không, cần ghi thêm vụ nữa.
Mấy điều nên nhớ khi nhìn vào sổ:
Đừng kỳ vọng một con số tăng năng suất cụ thể. Điều sổ ghi chép cho mình là một bức tranh thật của vườn mình, đủ để quyết định có nên đầu tư thêm tổ hay không.
Phép so chỉ có ý nghĩa khi tổ đủ đông ong và đặt vào đúng lúc hoa nở. Tổ yếu, đặt trễ thì kết quả «không khác biệt» là do tổ chứ chưa chắc do cây. Nếu định làm một vụ thử nghiêm túc, chọn tổ ong dú giống đã ổn định, nhận tổ trước mùa hoa ít ngày, rồi ghi ngày đặt, ngày rút cùng các đợt đếm trên app Ong Dú để cuối vụ xem lại một chỗ.
Là giữ một nhóm cây hoặc hoa không có ong ghé, hoặc ít ong hơn, để so với nhóm có ong. Mọi điều kiện khác phải giống nhau thì chênh lệch mới có ý nghĩa.
Dùng vải màn, vải lưới mịn đủ để côn trùng nhỏ không chui qua, may thành túi có dây rút. Trùm trước khi hoa nở và buộc kín cuống, không siết làm gãy cành.
Tuỳ cây. Chọn lúc hoa không thụ đã rụng và trái non đã rõ, thường sau một đến hai tuần. Quan trọng là mọi nhóm đếm sau cùng một khoảng.
Làm được. Dùng cách trùm túi lưới trên cùng cây sẽ hợp với vườn nhỏ hơn cách so gần và xa tổ.
Một vụ chỉ nên coi là gợi ý vì thời tiết mỗi vụ khác nhau. Nếu hai ba vụ cho cùng một hướng, khi đó quyết định thêm hay bớt tổ sẽ chắc tay hơn.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Đặt nhiều tổ ong dú trong vườn nên giãn mỗi tổ vài mét, xoay cửa lệch hướng và làm dấu riêng cho từng tổ để ong không về nhầm, tổ yếu không bị lấn.
Tổ ong dú trong vườn mùa khô cần chỗ nước sạch, nông, có sỏi cho ong bám, đặt gần tổ và xa khu pha thuốc, để ong không uống phải nước nhiễm thuốc.
Bảo vệ tổ ong dú ngoài vườn: kê tổ trên chân có vòng chặn kiến, dọn chỗ trú của thằn lằn, gỡ tơ nhện trước cửa, và không xịt thuốc lên thùng tổ.
Dời tổ ong dú trong cùng vườn: dời từng chút mỗi lần nửa mét đến một mét, hoặc dời hẳn ban đêm rồi đặt cành lá chắn cửa để ong định vị lại chỗ mới.
Ong dú mới đặt vào vườn thường ra ít trong vài ngày đầu để làm quen chỗ mới. Quá một tuần vẫn im, có kiến hay ong chết trước cửa thì mới cần mở kiểm.
Tổ ong dú đặt ngoài ruộng cần mái che nhô trước cửa, lớp cách nhiệt dưới mái, kệ cao hơn mức ngập và chân kệ chặn kiến. Cách làm bằng vật liệu sẵn có
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.