
Hoa đã được thụ phấn thường tàn gọn, cánh héo đều rồi rụng, còn phần bầu ở gốc hoa thì xanh tươi và phồng dần lên thành trái non tròn, cân đối. Hoa chưa được thụ thì bầu vàng úa, teo lại và rụng sau vài ngày; hoa thụ thiếu thường cho trái méo, cong, một bên to một bên lép. Chỉ cần đánh dấu vài bông rồi theo dõi một tuần, chủ vườn tự đánh giá được ong làm việc tới đâu thay vì đoán.
Để nhận ra dấu hiệu, trước hết cần biết nhìn vào đâu. Mỗi bông hoa có cánh hoa, nhị mang bao phấn và nhuỵ ở giữa. Phía dưới nhuỵ là bầu, nơi sẽ thành trái. Ở hoa họ bầu bí như dưa leo, bí, dưa lưới, hoa cái rất dễ nhận: ngay sau cánh hoa có sẵn một trái tí hon. Ở cây ăn trái như xoài, nhãn, chôm chôm, bầu nằm giữa bông, nhỏ như hạt tấm.
Cánh hoa tàn chưa nói lên được nhiều, vì hoa nào rồi cũng tàn. Điều đáng xem là phần bầu ở lại sau khi cánh rụng.
| Thời điểm | Hoa đã được thụ | Hoa chưa được thụ |
|---|---|---|
| Ngày hoa nở | Thấy ong ghé, đầu nhuỵ dính phấn lấm tấm | Đầu nhuỵ sạch, ít hoặc không thấy ong ghé |
| Một, hai ngày sau | Cánh héo đều, khép lại gọn; bầu vẫn xanh bóng | Cánh héo, bầu bắt đầu nhạt màu |
| Vài ngày sau | Bầu phồng rõ, cuống chắc, trái non lớn đều | Bầu vàng úa, mềm, cuống lỏng |
| Khoảng một tuần | Trái non tròn cân, tiếp tục lớn | Trái teo đen, rụng khỏi cành |
Mốc ngày trong bảng chỉ để dễ hình dung; cây ngắn ngày như dưa leo đổi nhanh, cây ăn trái thường chậm hơn. Điều quan trọng là xu hướng: được thụ thì bầu lớn lên, không được thụ thì bầu tàn đi.
Ở nhiều loại trái, nhất là dưa, dâu tây, cà chua, mỗi phần trái lớn lên nhờ hạt được hình thành bên trong. Khi đủ hạt phấn rơi lên nhuỵ, hạt hình thành đều, trái lớn đều tứ phía.
Nếu chỉ một phần nhuỵ nhận được phấn, phần bên đó lớn còn phần kia đứng lại, trái bị méo. Dưa leo cong đầu, dâu tây méo mó, dưa lưới lệch tâm thường được nhắc tới như dấu hiệu có thể do thụ phấn chưa đủ. Tuy vậy, trái méo cũng có thể do thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, nắng nóng hay sâu chích, nên cần xem thêm các yếu tố khác.
Với trái có hạt như dưa, bí, cà chua, có thể chọn một vài trái méo bổ ra xem: phía lép thường ít hạt hoặc hạt lép. Đây là cách khá rõ để nghĩ tới chuyện thụ phấn.
Chỉ khi đã loại trừ phần lớn nguyên nhân khác mà trái vẫn rụng nhiều, lúc đó mới nghĩ thiếu thụ phấn là nghi phạm chính. Các bài về vai trò của ong trong vườn có trong chuyên mục Ong nhỏ thụ phấn ra sao.
Cách này đơn giản, tốn vài cuộn dây màu và một cuốn sổ:
Kết quả có thể cho thấy khu gần tổ đậu trái nhiều hơn, đều hơn, cũng có thể không khác bao nhiêu, tuỳ loại cây. Dù kết quả thế nào, đó là thông tin thật của vườn mình, giúp quyết định có nên thêm tổ, dời tổ hay đầu tư vào việc khác.
Nếu phép thử cho thấy hoa ở khu xa tổ đậu kém rõ rệt, hoặc vườn chưa có tổ nào mà hoa vàng rụng dù cây khoẻ, có thể cân nhắc đưa ong dú vào. Nên bắt đầu với vài tổ đặt sát khu cần thụ nhất, đúng lúc hoa vừa nở, rồi tiếp tục đánh dấu hoa như trên để so. Bà con có thể tham khảo tổ ong dú giống đã ổn định đàn và hỏi trại cách đặt hợp với loại cây của mình. Ghi ngày đặt tổ, ngày hoa nở và số trái đậu vào ứng dụng ghi lịch tổ để vụ sau có số liệu của chính vườn mình mà so.
Khó biết chắc. Có thể thấy phấn lấm tấm trên đầu nhuỵ hoặc thấy ong ghé, nhưng dấu hiệu rõ nhất vẫn là bầu phồng lên vài ngày sau khi hoa tàn. Vì vậy nên đánh dấu hoa và theo dõi.
Có thể, nhưng cũng có thể do nắng nóng, thiếu nước, phân không cân hoặc sâu bệnh. Nếu cây khoẻ, không sâu bệnh mà hoa cái vẫn vàng rụng hàng loạt thì nhiều khả năng thiếu thụ phấn.
Ăn được bình thường, chỉ kém đẹp nên khó bán giá tốt ở chợ đòi hàng đẹp. Nếu trái méo nhiều, nên xem lại cả thụ phấn lẫn nước, dinh dưỡng.
Phụ thuộc vào cây: cây ngắn ngày như dưa, bí có thể thấy trong một đợt hoa; cây ăn trái cần cả mùa hoa. Ong cũng cần vài ngày làm quen vườn mới, nên so sánh nên tính từ khi ong đã ra vào đều.
Với một số cây hoa khó thụ hoặc hoa đực cái lệch giờ, thụ tay vẫn có thể cần. Nếu phép thử cho thấy khu có ong vẫn đậu kém, kết hợp thụ tay ở khu đó là hợp lý, rồi tiếp tục ghi lại để so.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Thụ phấn chéo cần phấn từ cây hay giống khác, tự thụ thì phấn trong cùng hoa đã đủ. Cây càng cần thụ chéo càng có thể hưởng lợi từ ong dú.
Cả chuyến lấy phấn lẫn lấy mật của ong dú đều có thể thụ phấn: ong đi phấn mang nhiều hạt phấn hơn, ong đi mật ghé nhiều bông và cả hoa cái không có p
Ong dú tìm hoa nhờ màu sắc từ xa, mùi hương ở gần và trí nhớ về nơi có thức ăn; hoa nổi màu, thơm rõ, đủ mật thì đông ong, hoa bị che hay cạn mật thì
Ngoài ong dú, vườn còn có ong mật, ong bầu, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng, dơi và gió cùng thụ phấn; ong dú có lợi rõ nhất ở nhà màng và vườn thiếu côn
Ong dú thường kiếm phấn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, dày nhất ở vài chục mét sát tổ; đây là ước lượng, tuỳ sức đàn, gió, vật cản và lượng hoa tro
Ong dú làm việc mạnh nhất buổi sáng khi nắng ấm cửa tổ, giảm lúc trưa gắt và nghỉ khi chiều tối; trời âm còn ấm vẫn bay, mưa lạnh gió lớn thì ở trong
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.