
Với đa số vườn và ruộng rau, tổ ong dú đặt cách mép luống chừng hai đến năm mét là vừa: đủ gần để ong ra hoa ngay, đủ xa để nước tưới, bước chân và máy làm đất không quấy tổ. Cửa tổ quay về phía có nắng sớm, nhìn ra vùng hoa, kệ cao ngang gối và có bóng mát buổi trưa. Phần dưới đây giải thích vì sao, và chỉnh thế nào cho từng kiểu vườn.
Ong dú là loài ong nhỏ, thân chỉ cỡ hạt gạo, không có ngòi đốt. Chúng không bay xa và khoẻ như ong mật, nên mỗi chuyến kiếm ăn càng ngắn thì càng nhiều chuyến trong ngày. Khi tổ đặt ngay cạnh vùng hoa cần thụ phấn, ong ra khỏi cửa là gặp hoa, ghé đi ghé lại nhiều lần, phấn được mang qua lại giữa các bông trong cùng khu.
Ngược lại, đặt tổ quá xa, ví dụ góc nhà cuối vườn, ong phải bay qua bờ cỏ, hàng rào, bụi hoa dại. Ong thường ghé chỗ có hoa gần trước, nên một phần sức làm việc tiêu ở bờ rào thay vì ở luống dưa hay hàng cây mình muốn. Còn đặt sát quá thì ngày nào tổ cũng bị nước tưới tạt, đất văng, người đi qua đụng kệ. Tổ bị quấy liên tục thì ong canh cửa nhiều hơn, ra hoa ít hơn.
Bảng dưới gom kinh nghiệm đặt tổ ở những kiểu vườn hay gặp. Hãy coi đây là điểm khởi đầu rồi chỉnh theo cách ong phản ứng trong vài ngày đầu.
| Kiểu vườn | Chỗ đặt gợi ý | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Ruộng rau, dưa ngoài đồng | Đầu bờ hoặc giữa bờ, cách mép luống vài mét | Rãnh tưới, nước tràn khi mưa lớn, máy xới đầu luống |
| Nhà màng, nhà lưới | Lối giữa hoặc đầu nhà, chỗ có bóng mát | Nhiệt trưa, béc phun sương, cửa ra vào |
| Vườn cây ăn trái | Dưới tán thưa, giữa hai hàng cây | Tầm vòi phun thuốc, quả rụng, cành gãy |
| Vườn trồng xen nhiều tầng | Khoảng trống có nắng sáng, không quá rậm | Bóng râm cả ngày làm ong ra muộn |
| Vườn nhà, rau sân sau | Mép vườn, xa cửa bếp và chỗ trẻ chơi | Gà vịt, chó mèo, nước rửa đổ ra |
Với vườn cây lớn, khoảng cách tính theo hàng cây thay vì luống: đặt tổ ở khoảng trống giữa hàng để ong ra là gặp tán hoa hai bên. Với ruộng dài, đặt tổ ở giữa chiều dài thay vì đầu ruộng giúp ong chia đều hai phía hơn.
Ong dú thích ra làm việc khi nắng đã ấm. Cửa tổ quay về hướng đông hoặc đông nam thì nắng sớm chiếu vào sớm, ong khởi động sớm, tận dụng được giờ hoa vừa nở và phấn còn tươi. Cửa quay về hướng tây thì buổi sáng tổ lạnh lâu, chiều lại hứng nắng gắt.
Ba điều tránh khi chọn hướng cửa:
Nếu vườn bắt buộc phải đặt cửa theo hướng khác, bù lại bằng mái che che nắng chiều và một tấm chắn gió nhẹ phía sau tổ.
Kệ cao chừng ngang gối là mức dễ chịu cho cả ong lẫn người. Tổ nằm trên mức đất văng khi mưa, khỏi bị nước tưới rãnh làm ẩm đáy, và người đứng chỉ cần cúi nhẹ là nhìn được cửa tổ. Kệ quá thấp thì đáy thùng ẩm, mối và kiến dễ lên. Kệ quá cao, nhất là kệ một chân, gặp gió dễ lắc và đổ.
Kiến là kẻ phá tổ ong dú hay gặp nhất ngoài vườn. Cách đơn giản là đặt mỗi chân kệ vào một chén hoặc lon cắt đôi có nước, hoặc quấn một vòng vải tẩm dầu nhớt cũ quanh chân. Nhớ dọn cỏ, cành lá chạm vào kệ, vì kiến sẽ bò theo đó mà vào, bỏ qua chén nước.
Kệ bốn chân, mặt phẳng, thùng buộc dây vào kệ. Ở ruộng đất mềm, kê chân lên viên gạch để kệ không lún lệch sau vài trận mưa. Thùng nghiêng nhẹ về phía trước để nước mưa không chảy ngược vào cửa.
Trước khi đặt, đi một vòng và đánh dấu các «vùng ồn» của vườn mình:
Khi vườn cần hai tổ trở lên, rải tổ theo chiều dài vườn thường tốt hơn gom thành một cụm. Mỗi tổ phụ trách một vùng gần nó, ong ít phải tranh nhau ở cùng một khóm hoa. Giữa các tổ để một khoảng cách nhất định, và mỗi tổ có một vật mốc riêng như cây cọc, bụi cây, để ong nhớ đúng nhà của mình, ít vào nhầm tổ bên cạnh.
Với vườn nhỏ, bắt đầu với một hai tổ, quan sát vài tuần rồi mới tính thêm. Hiệu quả thụ phấn ở từng loại cây có thể khác nhau, nên cách chắc nhất là để một vài hàng xa tổ làm đối chứng, ghi lại số trái đậu hai bên. Xem thêm các bài trong mục Đặt tổ để thụ phấn để biết cách chuyển tổ, che mưa nắng và ghi sổ theo dõi.
Chỗ đặt tốt chỉ phát huy khi tổ đủ đông ong. Tổ yếu đặt ở đâu cũng chỉ lác đác vài con ra vào, ong lo giữ tổ trước rồi mới đi kiếm ăn. Khi chọn tổ cho vườn, nên chọn tổ đã ổn định trong thùng, cửa có ong ra vào đều lúc nắng ấm, thùng đóng kín, chắc chắn để chở đi xa. Nếu vườn chưa có sẵn tổ, có thể tham khảo tổ ong dú giống đã ổn định trong thùng và hỏi trước về cách đặt cho đúng kiểu vườn của mình. Sau khi đặt, ghi lại ngày đặt, hướng cửa, độ cao kệ để vụ sau có cái mà so.
Được nếu gốc cây đó không tưới trực tiếp và không có kiến làm tổ. Nhưng đa số vườn tưới gốc, nên tổ sát gốc hay bị ẩm đáy và bị kiến tấn công. Đặt lùi ra vài bước, dưới tán thưa thường an toàn hơn.
Nên quay về phía vùng hoa và về hướng có nắng sáng. Chỉ cần để một khoảng trống trước cửa cho ong cất cánh, đừng để lá rau hay giàn dây sát che cửa.
Dời được nhưng nên dời vào chiều tối khi ong đã về hết, đóng cửa tổ rồi mới khiêng. Dời ngắn vài bước trong ngày làm ong quay về chỗ cũ và lạc, nhất là ong già.
Chọn chỗ cao nhất trên bờ, kệ cao hơn mức nước ngập từng thấy, chân kệ chôn chắc hoặc buộc vào cọc. Mùa mưa nên kiểm kệ sau mỗi trận lớn.
Tuỳ diện tích, loại cây và mật độ hoa. Vườn nhỏ có thể bắt đầu với một tổ rồi quan sát; vườn lớn nên thử ở một khu trước, ghi số trái đậu ở hàng gần tổ và hàng xa tổ, từ đó mới quyết định thêm.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Đặt nhiều tổ ong dú trong vườn nên giãn mỗi tổ vài mét, xoay cửa lệch hướng và làm dấu riêng cho từng tổ để ong không về nhầm, tổ yếu không bị lấn.
Tổ ong dú trong vườn mùa khô cần chỗ nước sạch, nông, có sỏi cho ong bám, đặt gần tổ và xa khu pha thuốc, để ong không uống phải nước nhiễm thuốc.
Bảo vệ tổ ong dú ngoài vườn: kê tổ trên chân có vòng chặn kiến, dọn chỗ trú của thằn lằn, gỡ tơ nhện trước cửa, và không xịt thuốc lên thùng tổ.
Dời tổ ong dú trong cùng vườn: dời từng chút mỗi lần nửa mét đến một mét, hoặc dời hẳn ban đêm rồi đặt cành lá chắn cửa để ong định vị lại chỗ mới.
Ong dú mới đặt vào vườn thường ra ít trong vài ngày đầu để làm quen chỗ mới. Quá một tuần vẫn im, có kiến hay ong chết trước cửa thì mới cần mở kiểm.
Tổ ong dú đặt ngoài ruộng cần mái che nhô trước cửa, lớp cách nhiệt dưới mái, kệ cao hơn mức ngập và chân kệ chặn kiến. Cách làm bằng vật liệu sẵn có
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.