
Muốn đưa tổ ong dú vào vườn mà không mất ong, hãy làm vào lúc chạng vạng hoặc đầu đêm, khi ong đi làm đã về hết trong tổ. Bịt cửa, buộc thùng, chở êm, đặt lên kệ đã dựng sẵn, rồi để yên tới sáng sớm hôm sau mới mở cửa. Phần lớn chuyện ong bỏ tổ hay lạc đều đến từ việc làm vội ban ngày hoặc mở cửa sai lúc.
Ban ngày, một phần đàn ong đang ở ngoài kiếm phấn, kiếm nhựa. Nếu bịt cửa và chở đi lúc đó, những con ở ngoài quay về chỗ cũ thì không còn tổ, chúng bám quanh đó rồi chết dần. Ong ra ngoài thường là ong thợ khoẻ, đúng lực lượng mình cần cho việc thụ phấn.
Chạng vạng là lúc ong dú về tổ gần đủ, cửa tổ yên. Trời mát cũng giúp thùng không bị hầm nóng trong lúc chở. Thêm nữa, ong được thả ra vào sáng hôm sau ở một nơi lạ sẽ tự bay định hướng lại từ đầu: lượn vòng trước cửa, ghi nhớ cây cối, kệ, mốc xung quanh. Đó là điều mình muốn.
Việc ở vườn mới nên xong trước khi trời tối. Đi một vòng, chọn chỗ đặt có nắng sớm, bóng mát buổi trưa, xa béc tưới và lối máy. Dựng kệ chắc, kê chân chống kiến, làm sẵn mái che nếu đặt ngoài trời. Đứng tại chỗ hình dung cửa tổ quay về đâu.
Đồ cần mang theo khi đi lấy tổ:
| Đồ dùng | Để làm gì |
|---|---|
| Lưới mịn, miếng mút hoặc nút gỗ | Bịt cửa tổ mà vẫn có chút không khí |
| Dây buộc, băng keo vải | Giữ nắp thùng và giữ thùng không trượt trên xe |
| Đèn pin ánh đỏ hoặc đèn mờ | Soi đường mà không làm ong ùa ra cửa |
| Bao bố, tấm xốp lót | Giảm xóc khi chở |
| Một cành lá nhỏ | Làm vật mốc trước cửa khi mở tổ |
Đứng xa nhìn cửa tổ lúc hoàng hôn. Khi không còn ong bay về, cửa chỉ còn vài con canh đứng yên, đó là lúc bịt. Ép nhẹ miếng mút hoặc lưới mịn vào cửa, cố định bằng băng keo. Tránh nhét giẻ kín bưng, vì đàn ong đông trong thùng kín dễ ngộp, nhất là đêm oi.
Soi quanh thùng xem có khe nứt, nắp lỏng không. Ong dú hay tìm khe để chui ra, có khi trám bằng nhựa cây nhưng chưa chắc. Buộc dây quanh thân thùng theo hai chiều. Nhấc nhẹ, giữ thùng ở đúng tư thế như khi nằm trên kệ, đừng lật nghiêng.
Đặt thùng lên lớp lót, chèn hai bên cho khỏi trượt. Đi đường bằng, chạy chậm ở đoạn ổ gà. Không để thùng trong cốp kín nóng hay chở chung với bình xăng, can thuốc. Đường xa thì dừng nghỉ chỗ mát, đừng phơi thùng dưới đèn đường lâu.
Tới vườn, đặt thùng lên kệ đã dựng, cửa quay đúng hướng định trước, buộc thùng vào kệ. Đừng mở cửa ngay giữa đêm: ong ra trong bóng tối không định hướng được, dễ bò lạc xuống đất. Để thùng nghỉ cho đàn bình tĩnh lại sau chuyến đi.
Sáng sớm hôm sau, trước khi nắng gắt, gỡ miếng bịt. Cắm một cành lá nhỏ ngay trước cửa, hơi lệch sang một bên. Vật lạ này làm ong ra cửa phải «khựng lại», bay vòng nhìn lại chỗ ở mới thay vì lao thẳng đi theo trí nhớ cũ. Vài ngày sau, khi ong đã ra vào đều, bỏ cành lá đi.
Đây là chỗ nhiều người vấp. Chuyển từ trại hoặc từ nhà tới một vườn xa, ong không còn mốc quen nên định hướng lại dễ. Nhưng nếu chỉ dời tổ trong cùng một vùng, chỗ mới vẫn nằm trong tầm bay quen thuộc của ong, thì một số ong, nhất là ong già, có thể bay về chỗ cũ, thấy trống rồi bám ở đó.
Hai cách xử lý thường dùng:
Dù làm cách nào, ngày đầu nên dọn sạch chỗ cũ, không để thùng trống hay vật giống thùng ở đó, để ong lạc có lý do quay về tổ mới.
Nếu vài ngày đầu cửa tổ hơi im, đó thường là chuyện bình thường khi ong làm quen chỗ mới. Các bài khác trong mục Đặt tổ để thụ phấn nói kỹ cách nhận biết lúc nào nên chờ, lúc nào cần kiểm tra.
Khi mua tổ để thụ phấn, phần chuyển tổ thường bắt đầu từ trại. Nên hỏi trước: tổ được bịt cửa lúc nào, đi đường bao lâu, có cần mở cửa ngay khi tới hay chờ sáng. Tổ đã ổn định nhiều tháng trong thùng gỗ chắc, cửa có ong ra vào đều, chịu chuyến đi tốt hơn tổ vừa tách. Có thể xem tổ ong dú giống đóng thùng sẵn rồi hẹn ngày nhận khớp với lịch hoa của vườn, để tổ có vài ngày làm quen trước khi hoa rộ.
Có thể, nếu bịt cửa từ đêm hôm trước và chở đi trước khi trời sáng hẳn. Cái cần tránh là bịt cửa khi ong đã ra làm, vì những con ở ngoài sẽ mất tổ.
Một đêm với chuyến đi ngắn thường ổn nếu dùng lưới hoặc mút thoáng và để thùng chỗ mát. Đường xa hoặc trời nóng thì hỏi kỹ người gửi tổ về cách giữ thoáng, và mở cửa ngay khi tổ đã nằm yên trên kệ vào sáng sớm.
Ong dú không có ngòi đốt. Khi bị quấy chúng có thể bay ra bám tóc, chui vào tai áo hoặc cắn nhẹ, gây khó chịu chứ không nguy hiểm. Mặc áo dài tay, đội nón là đủ.
Đó là ong bay định hướng, ghi nhớ chỗ ở mới. Thường kéo dài trong buổi sáng đầu và giảm dần trong vài ngày. Đừng dời thùng trong lúc này.
Chiều tối, gom nhẹ những con bám chỗ cũ vào một hộp nhỏ, mang tới thả ngay cửa tổ mới. Dọn sạch chỗ cũ để ngày hôm sau không còn ong quay về.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Đặt nhiều tổ ong dú trong vườn nên giãn mỗi tổ vài mét, xoay cửa lệch hướng và làm dấu riêng cho từng tổ để ong không về nhầm, tổ yếu không bị lấn.
Tổ ong dú trong vườn mùa khô cần chỗ nước sạch, nông, có sỏi cho ong bám, đặt gần tổ và xa khu pha thuốc, để ong không uống phải nước nhiễm thuốc.
Bảo vệ tổ ong dú ngoài vườn: kê tổ trên chân có vòng chặn kiến, dọn chỗ trú của thằn lằn, gỡ tơ nhện trước cửa, và không xịt thuốc lên thùng tổ.
Dời tổ ong dú trong cùng vườn: dời từng chút mỗi lần nửa mét đến một mét, hoặc dời hẳn ban đêm rồi đặt cành lá chắn cửa để ong định vị lại chỗ mới.
Ong dú mới đặt vào vườn thường ra ít trong vài ngày đầu để làm quen chỗ mới. Quá một tuần vẫn im, có kiến hay ong chết trước cửa thì mới cần mở kiểm.
Tổ ong dú đặt ngoài ruộng cần mái che nhô trước cửa, lớp cách nhiệt dưới mái, kệ cao hơn mức ngập và chân kệ chặn kiến. Cách làm bằng vật liệu sẵn có
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.