
Cà phê vối thường cần côn trùng và gió mang phấn từ cây này sang cây khác nhiều hơn cà phê chè, vì hoa vối khó tự thụ trên chính cây mình. Cà phê chè thì phần lớn tự thụ được, nên ong chỉ đóng vai phụ. Hiểu chỗ khác nhau này giúp người trồng đặt kỳ vọng đúng trước khi mua tổ ong dú.
Ở nước mình, cà phê vối phủ phần lớn diện tích Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, còn cà phê chè trồng nhiều ở vùng cao mát hơn như Lâm Đồng, vùng núi phía Bắc và một số nơi miền Trung. Nhìn bên ngoài, hai loại khá giống nhau: cũng hoa trắng, cũng thơm, cũng nở rộ sau mưa hoặc tưới. Nhưng bên trong bông hoa, chuyện thụ phấn khác hẳn.
Hoa cà phê vối nhìn chung không nhận tốt phấn của chính cây đó, hay của những cây cùng một dòng vô tính. Muốn đậu trái, hạt phấn cần đến từ một cây khác, khác dòng. Gió mang được một phần phấn, nhưng côn trùng đi từ hoa này sang hoa kia, từ hàng này sang hàng khác có thể giúp phấn tới đúng chỗ hơn, nhất là khi gió yếu.
Hoa cà phê chè thường tự thụ phấn ngay trong bông, kể cả trước khi hoa mở hẳn. Vì vậy vườn chè ít phụ thuộc côn trùng hơn. Ong ghé hoa chè vẫn có thể mang phấn qua lại, có tài liệu cho rằng điều đó giúp trái đều hơn ở một số nơi, nhưng đây là phần cộng thêm, không phải chuyện sống còn của vụ.
| Điểm so | Cà phê vối | Cà phê chè |
|---|---|---|
| Tự thụ phấn trong hoa | Kém, cần phấn cây khác | Phần lớn tự thụ được |
| Vai trò của côn trùng | Có thể đáng kể, nhất là khi ít gió | Phụ, có thể giúp thêm |
| Điều cần chú ý khi trồng | Trồng xen nhiều dòng, không độc canh một dòng | Ít lo chuyện dòng, lo thời tiết lúc hoa nở |
| Nên đặt tổ ong dú không | Đáng thử, có đối chứng | Không bắt buộc, có thể đặt nếu vườn xen cây khác |
| Kỳ vọng hợp lý | Có thể giúp đậu trái đều hơn, tuỳ vườn | Khó thấy khác biệt rõ |
Không phải vườn vối nào cũng thiếu thụ phấn. Ở vùng còn nhiều cây rừng, nhiều hoa dại, côn trùng tự nhiên có sẵn khá nhiều. Nhưng có vài tình huống mà người trồng nên để ý hơn:
Ong dú nhỏ, bay vòng quanh tổ trong phạm vi gần, chăm chỉ ghé hoa nhỏ. Ở vườn vối, điều đó có lợi vì ong làm việc ngay trong lô của mình, đi qua lại giữa các hàng cây. Nếu lô có trồng xen nhiều dòng, ong đi giữa các hàng có thể mang phấn từ dòng này sang dòng kia.
Ong dú lại không có ngòi đốt, nên người tưới, người làm cỏ, người hái đều đi lại gần tổ được mà không phải mặc đồ bảo hộ. Với hộ gia đình có trẻ con chạy ra vườn, đây là điểm nhiều nhà thích.
Cần nói rõ: ong dú chỉ là một phần. Nếu cả lô chỉ có một dòng vô tính, ong có chăm cách mấy cũng chỉ mang phấn của cùng dòng qua lại, khó giúp được nhiều. Lúc đó việc nên làm trước là hỏi khuyến nông về trồng xen hoặc ghép thêm dòng khác.
Với vườn chè, đặt ong không phải chuyện bắt buộc. Nhưng nhiều vườn chè vùng cao trồng xen bơ, hồng, mắc ca hay cây ăn trái khác. Những cây xen đó lại có thể cần côn trùng hơn cà phê chè. Một vài tổ ong dú đặt dưới tán, vừa ghé hoa chè vừa ghé hoa cây xen, có thể là cách dùng hợp lý. Điều cần lưu ý là vùng cao lạnh, sương nhiều, ong dú vốn quen khí hậu ấm, nên phải che chắn tổ kỹ, đặt chỗ đón nắng sớm và kín gió.
Trước khi mang ong lên vùng cao, nên hỏi trại về khả năng chịu lạnh của tổ và cách che giữ ấm qua đêm.
Làm như vậy cho cả vườn vối lẫn vườn chè, chủ vườn sẽ tự thấy ong có giúp gì ở vườn mình không, thay vì nghe nói chung chung. Các bài khác về cà phê, tiêu, điều nằm trong chuyên mục Cà phê, tiêu, điều.
Nếu vườn vối của mình rơi vào một trong các tình huống ở trên, có thể bắt đầu bằng vài tổ trên một lô nhỏ, giữ qua cả mùa hoa và đối chứng cẩn thận. Tổ nên là tổ mạnh, ong ra vào đều, thùng kín chắc chắn. Có thể xem các tổ ong dú giống của trại Ong Quý, báo trại giống cà phê, cơ cấu dòng và ngày dự kiến tưới để được tư vấn số tổ và lịch giao trước mùa hoa.
Cà phê vối nhìn chung tự thụ kém, hoa cần phấn từ cây khác dòng để đậu trái tốt. Gió và côn trùng là hai đường mang phấn chính. Vì vậy vườn vối nên trồng xen vài dòng thay vì một dòng duy nhất.
Cà phê chè phần lớn tự thụ phấn trong hoa nên không phụ thuộc ong. Ong ghé hoa có thể giúp thêm phần nào, nhưng khó thấy khác biệt lớn. Đặt ong ở vườn chè hợp lý hơn khi có cây trồng xen cần côn trùng.
Giúp rất hạn chế, vì ong chỉ mang phấn cùng dòng qua lại. Việc nên làm trước là hỏi khuyến nông về trồng xen hoặc ghép thêm dòng khác. Sau đó đặt ong mới có ý nghĩa hơn.
Ong dú quen khí hậu ấm, lên vùng cao cần che chắn tổ kỹ, đặt chỗ đón nắng sớm và kín gió. Nên hỏi trại trước về cách giữ ấm tổ qua đêm. Tổ yếu không nên mang lên vùng lạnh.
Đối chứng là cách chắc nhất: đánh dấu cành ở khu gần tổ và khu xa tổ, đếm trái non sau hoa và trước thu hoạch. Ghi kèm thời tiết lúc hoa nở. Theo dõi một hai mùa sẽ thấy rõ hơn.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Bông chanh, hoa thui ở cà phê chủ yếu do nước tưới, thời tiết và sức cây, không do thiếu ong. Ong dú chỉ có thể giúp hoa đã nở trắng, có phấn tươi.
Ngoài mùa hoa cà phê, ong dú sống nhờ cây che bóng, cây xen, bờ cỏ có hoa và nhựa cây. Giữ được nguồn hoa nối tiếp thì tổ không đói, không bỏ vườn.
Trừ rệp sáp cà phê, tiêu mà giữ được ong dú: xử lý theo ổ, chặn kiến, phun chiều muộn ngoài tuần hoa rộ, đóng hoặc che tổ và mở lại khi thuốc khô.
Cà phê tái canh chưa ra hoa thì chưa cần ong dú thụ phấn; chỉ đặt sớm nếu muốn tập nuôi và vườn có cây xen, bờ hoa đủ nuôi tổ qua những năm đầu.
Vườn hồ tiêu không cần ong dú để đậu hạt: hoa tiêu chủ yếu tự thụ nhờ gió, mưa và nước đọng trên gié. Ong chỉ có ích khi vườn có cây xen như cà phê.
Điều hoa nhiều trái ít thường do ít hoa lưỡng tính, bọ xít muỗi, thán thư, thời tiết và thiếu côn trùng. Ong dú chỉ có thể giúp ở nguyên nhân cuối.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.