
Một tổ ong dú đủ sức thụ phấn là tổ có cửa tổ đông ong ra vào đều đặn vào buổi sáng nắng, ong về mang phấn trên chân, thùng kín khe và nặng tay khi nhấc. Chỉ cần đứng trước cửa tổ vài phút, nhìn đúng ba thứ đó, người mua lần đầu đã loại được phần lớn tổ yếu. Phần dưới đây đi từng bước, từ lúc tới trại cho tới lúc chở tổ về vườn.
Ong dú làm thụ phấn bằng số chuyến bay. Mỗi chuyến, một con ong thợ ghé nhiều bông hoa liền nhau để lấy phấn và mật hoa, phấn dính trên lông thân rơi sang nhuỵ của bông kế tiếp. Tổ đông quân thì mỗi buổi sáng có nhiều chuyến hơn, hoa trong tầm bay được ghé nhiều lượt hơn. Tổ yếu thì ong phải lo việc nhà trước: giữ ấm ổ trứng, trám khe hở, canh cửa. Số con dư ra để đi kiếm ăn ít, và nếu gặp đợt nóng hay đợt mưa dài, tổ có thể co lại thay vì làm việc.
Với vườn mua tổ để thụ phấn, chọn sai tổ ngay từ đầu nghĩa là mất gần trọn một vụ hoa mới nhận ra. Hoa dưa, hoa bí, hoa cà phê nở có ngày, không chờ tổ lớn lên. Vì vậy việc chọn ở trại đáng bỏ thêm nửa buổi.
Ong dú làm cửa tổ bằng sáp và nhựa cây, thường là một ống nhỏ nhô ra hoặc một lỗ có viền nhựa. Cửa tổ là nơi người có nghề nhìn đầu tiên, vì nó cho biết tổ đang sống thế nào mà không cần mở thùng.
Không có con số chuẩn cho mọi giống và mọi trại, nên cách đáng tin nhất là so các tổ đứng cạnh nhau cùng một lúc. Đứng trước từng tổ chừng một phút, đếm áng chừng số con bay vào, rồi chọn những tổ nhộn nhịp nhất trong dãy.
Nhìn chân sau của những con đang bay về. Cục phấn màu vàng, cam, đôi khi trắng ngà, dính ở chân là dấu hiệu tổ đang nuôi ấu trùng, tức đàn đang phát triển. Tổ nhiều con về mang phấn là tổ có ong chúa đẻ tốt — đúng thứ người làm thụ phấn cần, vì ong đi lấy phấn mới là ong chạm nhuỵ hoa nhiều nhất.
Cửa tổ gọn, nhựa khô, không có ong chết dồn ở dưới chân thùng là dấu hiệu tốt. Nếu thấy nhiều xác ong rải quanh, hay có kiến bò thành đường vào cửa, nên hỏi lại trại chuyện gì đã xảy ra.
Ong dú để thụ phấn sẽ bị chở đi, đặt ngoài vườn, chịu nắng mưa. Thùng là nhà của đàn suốt quãng đó.
| Điểm xem | Tổ nên chọn | Tổ nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Ong ra vào buổi sáng | Liên tục, nhộn nhịp | Thưa, ngắt quãng dài |
| Ong về mang phấn | Nhiều con có cục phấn ở chân | Hầu như về tay không |
| Cửa tổ | Gọn, nhựa khô, có ong canh | Xác ong dồn, kiến bò vào |
| Thùng | Gỗ chắc, nắp khớp, kín khe | Nứt, vênh, hở sáng |
| Khi nhấc thử | Nặng tay so với thùng cùng cỡ | Nhẹ bỗng |
| Lịch sử tổ | Tách đã lâu, đã ổn định | Vừa tách, chưa rõ chúa |
Thùng to là tổ mạnh. Không hẳn. Thùng to mà ít ong thì đàn phải giữ ấm một khoảng trống lớn, mệt hơn. Nhìn ong, đừng nhìn gỗ.
Cứ nhiều tổ là chắc ăn. Đặt dư tổ trong vườn ít hoa thì ong thiếu ăn, tổ suy, năm sau lại phải mua. Nên tính số tổ theo diện tích và độ dày hoa, bắt đầu vừa phải rồi tăng — xem thêm các bài trong mục Mua tổ để thụ phấn.
Có ong là trái chắc đậu nhiều. Ong dú có thể giúp hoa được ghé đều hơn, nhưng trái đậu còn phụ thuộc giống cây, dinh dưỡng, thời tiết và sâu bệnh. Cách duy nhất để biết tổ có giúp vườn mình hay không là để vài hàng có tổ gần, vài hàng xa tổ, ghi chép số trái đậu rồi so.
Ong dú sẽ chích người làm vườn. Ong dú không có ngòi đốt. Đông quá thì chúng bám tóc, cắn nhẹ, nhưng người hái trái, công nhân tưới vẫn làm việc cạnh tổ bình thường. Đây cũng là lý do nhiều nhà màng chọn ong dú.
Lời khuyên thật của người làm nghề: nên mua ở nơi cho mình xem tổ trước, nói rõ tổ tách bao lâu, dặn cách đặt, và chịu nghe điện thoại khi tổ về vườn có chuyện. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống nuôi sẵn cho việc thụ phấn; anh chị có thể xem mẫu tổ và để lại yêu cầu tại trang tổ ong dú giống, ghi rõ loại cây, diện tích và ngày hoa dự kiến để trại tư vấn số tổ phù hợp. Khi tổ đã về, ghi lại ngày đặt, vị trí, ngày phun thuốc trên ứng dụng Ong Dú để vụ sau tính lịch dễ hơn.
Buổi sáng có nắng, khi sương đã tan, là lúc ong ra vào mạnh nhất. Trời âm u, mưa lâm râm hay trưa quá nóng, tổ khoẻ cũng có thể bay thưa, dễ làm người mua đánh giá sai. Nên so nhiều tổ trong cùng một lúc.
Không cần, và cũng không nên tự mở. Mở thùng làm vỡ nhựa trám, ong mất công sửa lại. Nếu muốn xem, nhờ người của trại mở giúp; còn lại, cửa tổ và độ nặng thùng đã cho biết khá nhiều.
Tổ mới tách thường chưa ổn định quân số và ong chúa. Đưa ngay vào vườn, đàn vừa phải lo gây dựng vừa phải đi làm, dễ suy. Nên hỏi trại tổ đã tách bao lâu và ưu tiên tổ đã ổn định.
Nếu chăm đúng, có nguồn hoa và tránh được thuốc độc, một tổ có thể giữ qua nhiều vụ. Sau mùa hoa nên lo cho ong có thức ăn hoặc chuyển tổ tới chỗ còn hoa, đừng để đàn đói lâu.
Có thể có một ít mật, nhưng mục đích chính là thụ phấn nên đừng vét mật. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, khi lấy về nên giữ ngăn mát. Để lại phần lớn mật cho đàn giúp tổ khoẻ qua vụ sau.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Mua tổ ong dú chung hợp khi các vườn liền kề, cùng cây: chia tổ theo diện tích có hoa, thống nhất lịch phun thuốc và giao rõ người giữ tổ sau vụ.
Thùng tổ ong dú đặt ngoài vườn nên là gỗ dày, ghép kín, có nắp che mưa, cửa nhỏ dễ bịt khi phun thuốc, đủ gọn để khiêng; có ngăn thì dễ mở xem đàn.
Tách tổ ong dú để nhân thêm làm được khi tổ mẹ thật khoẻ, đang mùa nhiều hoa và mình đã giữ tổ ổn qua một vụ; cần tổ gấp cho vụ hoa thì nên mua thêm.
Mua tổ ong dú thường thuận nhất cuối mùa mưa sang đầu mùa khô: trời ráo, hoa nền nhiều, tổ khoẻ. Mùa mưa dầm, nắng gắt vẫn mua được nếu chở và đặt kỹ.
Đặt tổ ong dú thụ phấn nên báo trại từ lúc xuống giống, tổ vào vườn trước hoa rộ vài ngày. Lịch đếm lùi từ ngày hoa nở cho nhà màng, vườn trái, cà phê
Mua tổ ong dú gửi về tỉnh xa, cần hỏi trại bốn nhóm việc: đóng gói khoá cửa, giờ đi và xe, người nhận, cách đặt và mở cửa tổ khi tới vườn. Có danh sác
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.