
Khổ qua, mướp rụng trái non có thể do thiếu ong thụ phấn, nhưng nhiều khi thủ phạm lại là nắng nóng, tưới thất thường, bón lệch hoặc sâu chích. Chỉ khi đã loại trừ mấy nguyên nhân đó mà trái vẫn rụng ngay sau khi hoa tàn, việc đưa tổ ong dú ra giàn mới thật sự đáng làm.
Người trồng giàn khổ qua hay giàn mướp chắc đã quen cảnh này: sáng ra thấy giàn đầy hoa vàng, mấy hôm sau dưới gốc rải đầy trái non teo đen. Bài này đi từng bước để tự chẩn đoán ngay tại giàn, không cần dụng cụ gì đặc biệt.
Khổ qua và mướp đều là dây leo họ bầu bí, ra hoa đực và hoa cái riêng. Hoa đực thường ra trước và ra nhiều, hoa cái thưa hơn, bên dưới có sẵn trái non nhỏ bằng đầu đũa. Cây «nuôi thử» trái non ấy vài ngày; nếu không có hạt nào được thụ, cây sẽ tự bỏ để dồn sức cho hoa khác. Đó là cơ chế tự nhiên, không phải bệnh.
Ngoài chuyện thụ phấn, cây còn bỏ trái khi nó thấy mình không đủ sức nuôi: thiếu nước, rễ úng, nắng hầm quá, hay đang mang quá nhiều trái lớn trên giàn. Vì thế hai giàn cạnh nhau có thể rụng cùng một kiểu mà nguyên nhân khác hẳn. Phải nhìn kỹ từng chi tiết.
| Điều quan sát được | Nghiêng về | Nên làm trước |
|---|---|---|
| Hoa cái tàn, trái non không nhích, vàng từ chóp rồi rụng; trái sạch, không vết chích | Thiếu thụ phấn | Thụ tay vài hoa để so |
| Rụng dồn sau mấy ngày nắng gắt, lá héo trưa, đất nứt | Nóng, thiếu nước | Tủ gốc, tưới đều sáng sớm |
| Đất đọng nước sau mưa, rễ đen, lá vàng từ dưới | Úng rễ | Khơi rãnh thoát nước |
| Trái có chấm nhỏ, rỉ nhựa, bên trong có dòi | Ruồi đục trái, sâu | Bao trái, hỏi khuyến nông cách trị |
| Dây ra lá xanh mướt, tốt lá mà ít hoa cái | Bón thừa đạm | Giảm đạm, cân đối phân |
| Trên giàn đang có nhiều trái lớn chờ hái | Cây quá tải | Hái sớm, tỉa bớt trái xấu |
Một giàn có thể dính cùng lúc hai, ba nguyên nhân. Nếu thấy cả dấu hiệu nắng nóng lẫn dấu hiệu thiếu thụ phấn, hãy xử lý nước trước, vì ong có giỏi tới đâu cũng không giữ được trái trên dây cây đang khát.
Đây là cách người trồng lâu năm hay dùng để khỏi đoán mò. Chỉ cần một cuộn dây len màu và vài buổi sáng.
Nếu trái dây đỏ giữ lại gần hết mà trái dây xanh rụng nhiều, giàn đang thiếu khách thụ phấn. Nếu cả hai nhóm cùng rụng, vấn đề nằm ở cây, nước, phân hay sâu — đưa ong vào lúc này chỉ tốn công.
Thụ tay giải quyết được trước mắt, nhưng giàn vài trăm gốc thì không ai đủ sức quẹt từng hoa mỗi sáng. Lúc đó côn trùng thụ phấn mới là lời giải lâu dài. Ong dú có mấy điểm hợp với giàn khổ qua, giàn mướp:
Riêng mướp khía và một vài giống mướp nở hoa về chiều; ong dú làm ban ngày nên phần đóng góp với những giống này có thể ít hơn. Mướp hương nở sáng thì hợp hơn. Đây là chỗ nên tự quan sát giàn nhà mình xem hoa mở lúc nào.
Giàn khổ qua, giàn mướp thường cao, dưới giàn râm mát — một chỗ khá lý tưởng. Tổ nên đặt ở đầu giàn, phía có nắng sớm, kê trên giá cao ngang đầu gối, chân giá ngâm trong chén nước chống kiến. Tránh treo tổ ngay giữa lối đi hái trái, vì cửa tổ bị va chạm hoài ong sẽ chậm ra. Phía trên nên có mái che riêng, đừng trông vào lá giàn, vì giàn hết lứa là lá thưa, nắng xuyên xuống thẳng thùng.
Ruồi đục trái là nỗi lo lớn của giàn khổ qua, và nhiều người phản xạ phun thuốc liên tục. Mỗi lần phun lúc hoa đang nở là mỗi lần ong ra hoa dính thuốc. Vài việc giữ được cả trái lẫn ong:
Mục Thuốc phun và ong có các bài chi tiết hơn về giờ phun và cách che tổ.
Không có con số chung nào cho mọi giàn. Đất Củ Chi khác đất miền Tây, khổ qua rừng khác khổ qua trái dài. Hãy để chính giàn trả lời: chia giàn thành đoạn gần tổ và đoạn xa tổ, mỗi tuần đếm số hoa cái và số trái non còn đứng sau năm ngày. Ghi luôn ngày nắng gắt, ngày mưa, ngày phun để khi đọc lại khỏi đổ oan cho ong. Một vụ là đủ có cái nhìn đầu tiên; hai vụ thì gần như chắc chắn.
Giàn vài chục mét thì một tổ khỏe là đủ để thử. Giàn dài hơn có thể đặt tổ ở cả hai đầu. Khi chọn tổ, nhìn cửa tổ buổi sáng thấy ong ra vào liên tục, có ong mang phấn ở chân về, thùng gỗ chắc và kín là tổ đủ sức. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ ong dú giống đã ổn định, giao kèm hướng dẫn đặt tổ cho người mới. Hỏi trại thêm về thời điểm giao để tổ tới giàn trước lứa hoa cái chính vài ngày. Các cây rau khác cũng được bàn trong mục Rau màu và hoa.
Không phải. Ong chỉ chở phấn, không làm cây ra thêm hoa cái. Giàn ít hoa cái thường liên quan giống, tuổi cây, bón nhiều đạm hoặc thời tiết; lứa đầu khổ qua ra hoa đực trước là bình thường.
Thường sau hai ba ngày trái được thụ sẽ căng bóng và nhích dài thấy rõ. Trái không được thụ thì đứng yên, ngả vàng từ chóp rồi rụng trong vòng tuần đầu.
Phần lớn giống mướp trồng ngoài vườn cần phấn từ hoa đực rơi lên hoa cái. Giàn vắng côn trùng thì trái non dễ rụng, người trồng hay phải thụ tay vào buổi hoa nở.
Kiểm tra lại nước tưới, rễ, sâu đục trái và lịch phun thuốc quanh giàn. Đồng thời xem ong có ra làm đều không; tổ yếu hoặc vừa bị dính thuốc thì ít ong ra hoa.
Ong dú chỉ lấy mật và phấn ở hoa, không cắn trái, không đục vỏ. Ong không có ngòi đốt nên cũng không gây phiền khi hái.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Dưa hấu méo thường do hoa cái nhận chưa đủ phấn hoặc phấn rơi lệch; ong dú ghé nhiều lượt có thể giúp phủ đều hơn, nhưng cần loại trừ nước, phân trước
Sân thượng có góc mát, quanh nhà có cây ra hoa và không phun thuốc thì đặt được một tổ ong dú; ong có thể giúp giàn bầu bí, giảm việc thụ tay mỗi sáng
Bắp không cần ong dú thụ phấn vì phấn từ cờ rơi nhờ gió xuống râu; ong dú tới ruộng bắp để gom phấn nuôi đàn, nên lo chính là thuốc phun mùa trổ cờ.
Ong dú ghé ao sen chủ yếu để gom phấn và có thể góp phần mang phấn tới gương sen, nhưng hạt sen chắc hay lép còn do nước, giống và thời tiết.
Ớt và cà tím tự thụ phấn được nên không bắt buộc có ong; ong dú có thể giúp phấn rơi đều hơn trong nhà lưới hay ngày lặng gió. Nên thử đối chứng một v
Ong dú ít làm hỏng hoa cắt lúc nụ như hồng, cúc kép; rủi ro nằm ở lan, ly, hướng dương có phấn vì thụ phấn có thể làm hoa tàn sớm. Nên đặt tổ xa khu đ
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.