
Ong dú thụ phấn dưa leo, bí, bầu bằng cách đi lại giữa hoa đực và hoa cái trong buổi sáng, mang hạt phấn tới đầu nhụy để trái non giữ lại và lớn đều. Ruộng họ bầu bí nào hay bị trái non vàng rồi rụng, hoặc trái cong, đầu to đầu nhỏ, thì thiếu thụ phấn là một nghi vấn đáng kiểm tra — và một vài tổ ong dú đặt ven ruộng là cách có thể giúp, miễn đặt đúng chỗ, đúng lúc.
Dưa leo, bí đỏ, bí xanh, bầu, mướp đều thuộc một họ, và cả họ này có chung một điểm: hoa đực và hoa cái mọc riêng trên cùng một dây. Hoa đực có cuống mảnh, giữa hoa là nhị đầy phấn. Hoa cái dễ nhận hơn vì ngay dưới cánh hoa đã có một trái non tí hon — đó chính là bầu nhụy. Nếu không có ai mang phấn từ hoa đực sang hoa cái, trái non ấy thường chỉ đứng được vài ngày rồi vàng úa và rụng.
Gió gần như không giúp được gì, vì phấn hoa họ bầu bí dính, nặng, không bay xa như phấn bắp hay phấn lúa. Thứ chở phấn chủ yếu là côn trùng ghé hoa kiếm mật và phấn. Ngày xưa ruộng rau quanh xóm có sẵn nhiều loài ong tự nhiên nên người trồng ít để ý. Nay đồng ruộng phun thuốc dày hơn, bờ bụi bị dọn sạch, nhiều nơi thấy hoa nở mà vắng bóng côn trùng — lúc đó chuyện thụ phấn mới bắt đầu thành vấn đề.
Một trái dưa leo hay trái bí muốn tròn đều thì cần nhiều hạt phấn rơi đều lên đầu nhụy. Hoa cái chỉ nhận được ít phấn, phần nào của trái có hạt phát triển thì phần đó lớn, phần còn lại teo — thế là trái cong, thắt eo hoặc phình một đầu. Đây là lý do người làm dưa lâu năm hay nói «trái méo là hoa thiếu khách».
Ong dú thân nhỏ, bay quãng ngắn quanh tổ, thích đi đi lại lại một vùng hoa gần. Với ruộng rau, đặc tính này là lợi thế: ong ít bỏ ruộng bay xa, cứ quẩn quanh mấy luống trước mặt. Nhưng mỗi loại cây nở hoa một kiểu, nên mức ong dú có thể giúp cũng khác nhau.
| Cây | Hoa nở | Đặc điểm hoa | Ong dú có thể giúp |
|---|---|---|---|
| Dưa leo | Sáng sớm, tàn chiều | Hoa vàng nhỏ, vừa tầm ong nhỏ | Khá hợp, nên thử đối chứng |
| Bí đỏ | Rạng sáng, khép trước trưa | Hoa to, phấn nhiều | Có thể, nếu tổ ra bay sớm |
| Bí xanh | Sáng | Hoa vàng, trái non có lông | Có thể, cần đặt tổ gần |
| Bầu | Chiều tối đến sáng sớm | Hoa trắng, nở về đêm | Hạn chế, chỉ kịp lúc sáng sớm khi hoa còn mở |
Riêng bầu, phải nói thật: hoa bầu trắng nở chiều tối, khách chính của nó là côn trùng ăn đêm. Ong dú chỉ ra làm khi trời đã sáng, nên phần ong dú góp vào có thể chỉ là mấy giờ đầu ngày khi hoa chưa khép. Ruộng bầu thiếu trái thì nhiều nhà vẫn phải thụ tay buổi chiều là chuyện bình thường.
Cũng nên đọc kỹ bao hạt giống. Một số giống dưa leo trồng nhà màng là loại tạo trái không cần thụ phấn; trồng giống này thì đưa ong vào gần như không thay đổi gì, có khi còn làm trái có hạt ngoài ý muốn. Ngoài đồng, phần lớn giống dưa leo thông thường vẫn cần côn trùng.
Đừng vội kết luận. Trái non họ bầu bí rụng vì nhiều lý do, và đưa ong vào ruộng đang thiếu nước hay nắng cháy thì cũng chẳng cứu được trái. Mấy dấu hiệu dưới đây giúp khoanh vùng:
Một mẹo đơn giản: sáng sớm chọn vài hoa cái vừa nở, lấy một hoa đực quẹt nhẹ nhị lên đầu nhụy, buộc dây màu đánh dấu. Mấy hôm sau so trái được thụ tay với trái để tự nhiên. Nếu trái thụ tay giữ được rõ hơn hẳn, khả năng ruộng đang thiếu khách thụ phấn là cao, và lúc đó đặt ong mới đáng tính.
Ruộng rau ngoài đồng khác vườn cây: nước tưới phun mưa, máy xới, người đi phun, nắng chiếu thẳng không có tán. Tổ ong dú cần một chỗ yên ổn ở rìa để ong ra vào mà không bị làm phiền.
Ruộng nhiều luống dài thì chia tổ ra vài điểm dọc bờ thay vì dồn một chỗ. Muốn tính kỹ hơn chuyện khoảng cách, các bài trong mục Đặt tổ để thụ phấn có hướng dẫn riêng.
Ruộng dưa, ruộng bí ít khi qua được một vụ mà không phun. Chỗ này mà sơ suất thì mất tổ chỉ sau một buổi.
Không ai hứa được ruộng sẽ tăng bao nhiêu trái khi có ong, vì giống, đất, thời tiết mỗi nơi một khác. Cách chắc nhất là tự đo. Chọn hai đoạn luống cùng giống, cùng ngày gieo: một đoạn sát tổ, một đoạn xa tổ nhất trong ruộng. Mỗi tuần đếm số hoa cái nở, số trái giữ lại sau năm ngày, số trái cong. Sau một vụ là có con số của chính ruộng mình — thứ đáng tin hơn mọi lời quảng cáo.
Ghi trên vở cũng được, ghi trên điện thoại thì đỡ thất lạc hơn: ngày đưa tổ vào, ngày phun, ngày đóng mở cửa tổ, tình trạng ong ra vào. Ứng dụng ghi lịch tổ ong dú làm sẵn những mục này, tiện so lại giữa các vụ.
Ruộng họ bầu bí lần đầu thử ong dú thì không cần làm lớn. Một hai tổ khỏe đặt ở đoạn ruộng hay bị rụng trái nhất là đủ để thấy khác biệt, nếu có. Thấy hợp thì vụ sau thêm tổ, chia đều dọc bờ. Điều quan trọng nhất khi mua là chọn tổ đang mạnh: ong ra vào cửa tổ đều đặn buổi sáng, thùng kín, không nứt, không có kiến bám. Tổ mạnh mới đủ ong đi làm ngay vụ đầu.
Trại Ong Quý ở Trảng Bàng có sẵn tổ ong dú giống đã ổn định đàn, đóng thùng gọn để chở về ruộng. Khi hỏi mua, cứ nói rõ mình trồng gì, ruộng rộng bao nhiêu và dự kiến hoa cái rộ vào ngày nào, trại sẽ khuyên số tổ và thời điểm giao cho kịp vụ. Nhân đàn về sau thì tách tổ, không bắt tổ ngoài rừng. Xem thêm các cây rau khác trong mục Rau màu và hoa.
Ong dú không có ngòi đốt, nên người làm ruộng cứ hái, tỉa, buộc dây bình thường. Khi bị phá tổ, ong có thể bu vào tóc, cắn nhẹ, nhưng không gây sưng đau như ong mật hay ong vò vẽ.
Nên đưa tổ tới khoảng vài ngày trước khi hoa cái nở rộ để ong kịp làm quen chỗ mới. Đưa vào quá muộn thì những lứa hoa cái đầu đã qua; đưa quá sớm khi ruộng chưa có hoa thì ong thiếu ăn.
Không chắc chắn. Trái cong có thể do thụ phấn chưa đủ, nhưng thiếu nước, nắng gắt, cây quá tải trái cũng gây cong. Thụ tay thử vài hoa để so là cách nhanh nhất để biết nguyên nhân.
Hoa bầu nở chiều tối, nên ong dú chỉ có thể giúp phần nhỏ vào sáng sớm khi hoa chưa khép. Ruộng chỉ trồng bầu thì thụ tay buổi chiều vẫn là cách chính; ruộng trồng xen dưa, bí thì tổ ong mới phát huy hơn.
Nếu quanh ruộng còn hoa dại, cây ăn trái hay vụ rau tiếp theo thì để tổ tại chỗ được. Nếu đồng trống trơn sau thu hoạch, nên dời tổ về vườn nhà có hoa hoặc hỏi lại trại cách giữ đàn qua thời gian giáp vụ.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Dưa hấu méo thường do hoa cái nhận chưa đủ phấn hoặc phấn rơi lệch; ong dú ghé nhiều lượt có thể giúp phủ đều hơn, nhưng cần loại trừ nước, phân trước
Sân thượng có góc mát, quanh nhà có cây ra hoa và không phun thuốc thì đặt được một tổ ong dú; ong có thể giúp giàn bầu bí, giảm việc thụ tay mỗi sáng
Bắp không cần ong dú thụ phấn vì phấn từ cờ rơi nhờ gió xuống râu; ong dú tới ruộng bắp để gom phấn nuôi đàn, nên lo chính là thuốc phun mùa trổ cờ.
Ong dú ghé ao sen chủ yếu để gom phấn và có thể góp phần mang phấn tới gương sen, nhưng hạt sen chắc hay lép còn do nước, giống và thời tiết.
Ớt và cà tím tự thụ phấn được nên không bắt buộc có ong; ong dú có thể giúp phấn rơi đều hơn trong nhà lưới hay ngày lặng gió. Nên thử đối chứng một v
Ong dú ít làm hỏng hoa cắt lúc nụ như hồng, cúc kép; rủi ro nằm ở lan, ly, hướng dương có phấn vì thụ phấn có thể làm hoa tàn sớm. Nên đặt tổ xa khu đ
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.