
Tỉ lệ đậu trái tính bằng cách lấy số trái còn giữ được chia cho số hoa đã nở trên cùng những cành mẫu, rồi nhân một trăm. Nghe thì đơn giản, nhưng con số chỉ đáng tin khi chọn mẫu đúng, đếm đúng mốc và cả vườn cùng một cách đếm. Bài này đi từng bước để chủ vườn tự làm được, không cần máy móc gì.
Đếm trái cả cây cho biết cây đó nhiều hay ít trái, nhưng không cho biết vì sao. Cây có thể ít trái chỉ vì ra ít hoa. Tỉ lệ đậu trái thì khác: nó hỏi trong mỗi trăm bông đã nở, bao nhiêu bông đi tới được thành trái. Đó là câu hỏi gần nhất với chuyện thụ phấn, vì hoa không được thụ phấn đủ thường rụng sớm hoặc cho trái kém.
Tuy vậy, tỉ lệ đậu trái không chỉ phụ thuộc vào ong. Nước, phân, nắng, sâu bệnh, giống cây đều chen vào. Vì thế con số tự tính chỉ là một mảnh ghép, phải đặt cạnh nhóm đối chứng mới nói được ong có góp phần hay không.
Không ai đếm hết hoa của cả vườn. Người ta đếm trên mẫu, và cái khó nằm ở chỗ chọn mẫu sao cho giống cả vườn.
Đây là chỗ nhiều người tính sai. Đếm quá sớm thì trái non chưa rụng hết, con số đẹp giả. Đếm quá muộn thì sâu, chim, gió đã lấy bớt trái, con số xấu không vì thụ phấn. Nên đếm hai mốc và ghi cả hai.
| Lần đếm | Lúc nào | Đếm gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Lần 0 | Ngày hoa nở | Số hoa đã đánh dấu | Mẫu số của phép chia |
| Lần 1 | Trái non vừa lộ, bầu nhuỵ phình | Số bông đã đậu trái non | Tỉ lệ đậu ban đầu |
| Lần 2 | Sau đợt rụng sinh lý của loài cây | Số trái còn giữ trên cành | Tỉ lệ đậu trái cuối cùng |
| Ghi thêm | Mỗi lần ghé | Trái rụng vì sâu, chim, gió | Tách khỏi phần rụng do thiếu thụ phấn |
Thời điểm lần 1 và lần 2 tuỳ loài cây và tuỳ vùng. Dưa, bí thường thấy rõ sau vài ngày, còn cây ăn trái lâu năm có đợt rụng kéo dài hàng tuần. Hỏi kinh nghiệm người trồng lâu năm trong vùng rồi ghi mốc vào sổ từ trước khi hoa nở.
Nên tính riêng cho từng cây trước, rồi mới gộp cả nhóm. Khi thấy một cây chênh hẳn các cây còn lại, xem lại sổ: có thể cây đó bị sâu, bị úng, hay ai đó lỡ tay hái mất trái. Đánh dấu nghi vấn chứ đừng xoá đi.
Một trang sổ cho mỗi đợt hoa, đầu trang ghi giống cây, ngày bắt đầu nở, vị trí các tổ ong, các lần phun thuốc, tưới, bón trong đợt. Phần dưới là bảng từng cây: số hoa, số trái lần 1, số trái lần 2, ghi chú. Ghi trên giấy thì dễ ướt, dễ thất lạc; nhiều vườn chuyển sang ghi trên app Ong Dú để gắn sổ vườn với lịch từng tổ, sau này mở lại theo vụ.
Đọc các bài khác trong mục Đo hiệu quả thụ phấn để biết cách bố trí nhóm đối chứng và cách đọc kết quả cho đúng.
Nếu vườn đã đếm vài vụ và thấy tỉ lệ đậu trái thấp dù nước phân đầy đủ, đó là lúc thử thêm côn trùng thụ phấn. Ong dú nhỏ, hiền, không có ngòi đốt nên đặt giữa vườn, cạnh lối đi vẫn yên tâm. Cách chắc là đặt một hai tổ ở một khu, giữ khu khác làm đối chứng, đếm cùng cách như trên. Hiệu quả trên từng loài cây có thể khác nhau, không ai hứa trước được con số; vườn mình tự đếm mới là câu trả lời.
Khi cần tổ để thử, chọn tổ đủ đàn, đã quen sống ổn định, và đặt trước đợt hoa vài ngày cho ong quen đường. Có thể xem tổ ong dú giống của trại, hỏi thêm cách vận chuyển về vườn trước khi đặt.
Không có con số chung cho mọi cây. Càng nhiều hoa, rải trên càng nhiều cây thì càng ít bị một cây lạ làm lệch. Vườn nhỏ cứ đếm vừa sức nhưng đều tay và lặp lại qua vài vụ.
Nên ghi riêng. Trái rụng do sâu, chim, gió không nói lên chuyện thụ phấn, nên tách ra để con số đậu trái phản ánh đúng hơn.
Chọn một nhánh nhỏ cố định trong chùm, đếm số bông lúc rộ rồi đếm trái trên đúng nhánh đó. Giữ cùng cách cho mọi cây mẫu và cả nhóm đối chứng.
Chưa chắc. Thời tiết, nước, phân, giống cũng ảnh hưởng. Chỉ khi nhóm có ong và nhóm không ong được chăm như nhau mà vẫn chênh rõ qua vài vụ thì mới có cơ sở nghĩ tới vai trò của ong.
Nên làm lại. Mỗi năm thời tiết và sức cây khác nhau. Sổ vài năm liền cho thấy xu hướng rõ hơn hẳn một lần đếm.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Đánh dấu hoa là buộc dây màu vào cuống đúng ngày hoa nở và ghi sổ, để vài tuần sau lần lại từng bông xem thành trái hay rụng, biết ong có giúp vườn kh
Trái méo có thể do thiếu thụ phấn: bổ đôi chỗ teo, thấy ít hạt hoặc hạt lép là dấu hiệu. Hạt vẫn đều thì nghi nhiệt độ, nước, phân hay côn trùng chích
Bổ trái đếm hạt chắc là cách rẻ để biết hoa nhận phấn đủ hay thiếu: so số hạt và độ đều ở khu gần tổ với khu xa tổ, áp dụng cho cây nhiều hạt.
Bao hoa bằng túi lưới là trùm túi mịn lên chùm nụ trước khi nở, để ngỏ chùm bên cạnh, rồi so số trái hai nhóm để biết cây cần côn trùng thụ phấn tới đ
Đối chứng thụ phấn trong nhà màng cần chia theo nhà, dựng vách lưới hoặc so theo vụ, vì ong dú bay khắp nhà nên không chia hàng được như vườn ngoài tr
Đếm lượt ong dú ghé hoa là đứng trước một nhóm hoa trong số phút cố định, đếm mỗi lần ong đáp xuống, lặp ở vài điểm xa gần tổ để biết ong tới góc nào.
Ong dú nhỏ, không đốt, bay gần tổ và chịu vào những bông hoa nhỏ — đặc điểm làm nó hợp với việc thụ phấn trong vườn trái, nhà màng và vườn rau. Trang này dành cho nhà vườn: ong nhỏ thụ phấn thế nào, cây nào hưởng lợi, đặt tổ ra sao và giữ ong an toàn khi phun thuốc.